ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಈ 18 ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು 1995ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 27-28 ರಂದು ಸ್ಪೇನ್ ದೇಶದ ಕ್ಯಾನರಿ ದ್ವೀಪಗಳ ಲ್ಯಾಂಜಾರೋಟೆ (Lanzarote) ಎಂಬಲ್ಲಿ ನಡೆದ ‘ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ವಿಶ್ವ ಸಮ್ಮೇಳನ’ದಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ‘ಲ್ಯಾಂಜಾರೋಟೆ ಚಾರ್ಟರ್’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಯುನೆಸ್ಕೋ (UNESCO) ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆ (UNWTO) ಈ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದವು.

ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ

ಈ ಸೂತ್ರಗಳು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಾದ—ಜನರು (People), ಭೂಮಿ (Planet), ಮತ್ತು ಲಾಭ (Profit)—ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ.

* ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆ: ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವು ಮಾಲಿನ್ಯದಿಂದ ನಾಶವಾಗದಂತೆ ಇದು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

* ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂರಕ್ಷಣೆ: ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರದರ್ಶನದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡದೆ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

* ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ: ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಖರ್ಚು ಮಾಡುವ ಹಣವು ಸ್ಥಳೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಸೇರುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯರ ಆದಾಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

* ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ತಡೆ: ಕಡಿಮೆ ಇಂಧನ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.

* ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಉಳಿವು: ಈ ನಿಯಮಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು ಅತಿಯಾದ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಹಾಳಾಗಿ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಲ್ಲದೆ ಆರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.

ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ 18 ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂತ್ರಗಳು

ಈ ಸೂತ್ರಗಳು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಪರಿಸರ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಧಕ್ಕೆ ತರದಂತೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಸಾಗಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ:

1. ಸುಸ್ಥಿರತೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ: ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ, ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಸಮಾನತೆಯಿಂದ ಇರಬೇಕು.

2. ಬಹುಶಿಸ್ತೀಯ ವಿಧಾನ: ಸರ್ಕಾರ, ಖಾಸಗಿ ವಲಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು.

3. ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ: ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಬೇಕು.

4. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಸಮನ್ವಯ: ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆಯು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಬೇಕು.

5. ಜೀವನ ಮಟ್ಟದ ಸುಧಾರಣೆ: ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳ ಜೀವನದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು.

6. ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ: ಇದು ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಬೇಕು.

7. ನ್ಯಾಯೋಚಿತ ಹಂಚಿಕೆ: ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಲಾಭ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಬೇಕು.

8. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ರಕ್ಷಣೆ: ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

9. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯದ ಭಾಗಿತ್ವ: ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಬೇಕು.

10. ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸಮರ್ಥ ಬಳಕೆ: ವಿದ್ಯುತ್, ನೀರು ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಿತವ್ಯಯ ಇರಬೇಕು.

11. ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ: ಪರಿಸರದ ಮೇಲಿನ ಹಾನಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಕಸದ ಪ್ರಮಾಣ ತಗ್ಗಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಮರುಬಳಕೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು.

12. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ: ಕರಾವಳಿ, ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳಂತಹ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಗಮನ ನೀಡಬೇಕು.

13. ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ: ಸುಸ್ಥಿರ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಲ್ಲಿ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಬೇಕು.

14. ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ: ಸರ್ಕಾರಗಳು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಭೂ-ಬಳಕೆ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಬೇಕು.

15. ಗ್ರಾಹಕರಲ್ಲಿ ಅರಿವು: ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬೇಕು.

16. ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟು: ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳು ರೂಪಿಸಬೇಕು.

17. ನೈತಿಕ ಸಂಹಿತೆ: ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮತ್ತು ಸೇವೆ ನೀಡುವವರು ನೈತಿಕ ನಡವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

18. ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಕಾರ: ಜಾಗತಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಾದ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಎದುರಿಸಲು ದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಸಹಕಾರ ಇರಬೇಕು.

ಉಪಸಂಹಾರ : 18 ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ತತ್ವಗಳು ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನೀತಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿಗಳಿಗೆ (SDG ಗಳು) ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ನೀತಿಗಳನ್ನು ತತ್ವಗಳು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆ.

ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ Sustainable ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ Sustainable   ಎಂಬ ಆಂಗ್ಲ ಪದವು Subinene ಎಂಬ ಫ್ರೆಂಚ್ ಪದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. Sustaine ಎಂದರೆ ಬೆಂಬಲಿಸು, ಪೋಷಿಸು, ಎತ್ತಿ ನಿಲ್ಲಿಸು, ಸಂರಕ್ಷಿಸು ಅಥವಾ ತಾಳಿಕೊಳ್ಳು ಎಂದರ್ಥ. ಆದರೆ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಕುಂಠಿತಗೊಳ್ಳಲು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ನೀಡಿ ಬೆಳೆಸುವುದು ಎಂದರ್ಥ. ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬಳಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಉಳಿಸಿ, ಬೆಳೆಸಿ ಹಾಗೂ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದೇ ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಬಹುಬೇಗನೆ ಅವನತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಹೊಣೆ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಮೇಲಿದೆ. ಮಾನವನ ದುರಾಸೆಯಿಂದ ದಿನೇ ದಿನೇ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿಸರ್ಗವನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಬೇಕಿದೆ.

ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದೆ. ಪ್ರಾಕೃತಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಕ್ತ ಸಮಾಜದ ಹಿತ, ಲಾಭ ಹಾಗೂ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಭವಿಷ್ಯದವರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಂದರ್ಥ. ಇಂದಿನವರ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಅಪಾಯವಾಗದಂತೆ ಈಡೇರಿಸಿ ಮುಂದಿನವರ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸುವುದು ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ  ಗುರಿಯಾಗಿದೆ.

ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು “ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ” ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಂದರೆ ಈ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸ್ಥಳಿಯರ ರೂಢಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ ಪರಿಸರದ ಕಾಳಜಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದಾಗಿದೆ. ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿತವಾದ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಭಾರತದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಉದ್ಯಮವು ಹಣದ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದು 2022ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ GDPಗೆ ಸರಿಸುಮಾರು 7.6% ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ. 2030ರ ವೇಳೆಗೆ ಜಾಗತಿಕ GDPಯಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು 11.3% ರಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ 1.8 ಶತಕೋಟಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

 ಈ ಸುಸ್ಥಿರ ಎಂಬ ಪದವು 1980 ರಿಂದ ಈಚೆಗೆ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿತು. ದೇಶದ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ನಾಶ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಹಾನಿಯನ್ನು ಮನಗಂಡು 1987ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಪರಿಸರ ಹಾಗೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಮಾವೇಶವು ಬ್ರಂಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ ವರದಿಯ ಮೂಲಕ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು.

ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ/ ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ವಿಧಾನಗಳು

(Methods of Sustainable Tourism Development)

ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಯೋಜನಾರಹಿತವಾಗಿ, ಅನಿಮಿತವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಮುಂದಾಲೋಚನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಬೆಳೆದು ಬಂದು ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಿದೆ. ಪರಿಸರವಾದಿಗಳು ಇದನ್ನು ʻʻಸೃಜನಾತ್ಮಕ ವಿನಾಶ” ಎಂದು ಕರೆದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಯೋಜನಾಬದ್ಧವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕೆಲವು ವಿಧಾನಗಳು ಹೀಗಿವೆ.

1. ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭೇಟಿನೀಡುವುದರಿಂದ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಜನರಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು.

 2. ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಮೂಲ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದರೆ ಅದು ಪರಿಸರ. ಪರಿಸರವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದಾದರೆ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಎಲ್ಲಿದೆ?. ಹಾಗಾಗಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಪರಿಸರ ಕಾಳಜಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಬೇಕು. ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆ ಹಾಳಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಬೇಕು.

 3. ಸ್ಟಾಕ್ ಹೋಂನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಾನವ ಪರಿಸರ ಕುರಿತ ಸಮ್ಮೇಳನವು ನಡೆಯಿತು. ಈ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಜೀವನ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ವಿಶ್ವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಅಗತ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂದರೆ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಿಗೆ ಅವು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಹಾಗೂ ಅದರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅನುಸಾರ ಗರಿಷ್ಟ ಬೇಟಿ/ಸಂದರ್ಶನ ನಿಗದಿಗೊಳಿಸುವುದು. ಉದಾ: ವಿಜಾಪುರದ ಗೋಲಗುಂಬಜ್ ಒಂದು ದಿನಕ್ಕೆ 5000 ಪ್ರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಸಂದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ 5,000 ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಮಾತ್ರ ದಿನವೊಂದಕ್ಕೆ ಸಂದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಬೇಕೆ ಹೊರತು, 10,000 ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಅಲ್ಲ. ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತವಾದದ್ದು.

 4. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳವರೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು, ವನಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪರಿಸರದ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುವುದು.

 5. ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳ ಜನದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಚದುರಿ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು ತಮ್ಮ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಒಂದೇ ಕಡೆಗೆ ಒತ್ತಡ ಬೀಳದಂತೆ ತಡೆಯಬೇಕು.

 6. ಉದ್ಯಾನವನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಅಡ್ಡಾದಿಡ್ಡಿಯಾಗಿ ಓಡಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ ಮಾಸಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯು ಕಾಲುದಾರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಪಾದಾಚಾರಿಗಳು ಅದೇ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವಂತೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಬೇಕು. ಕೆಲವು ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತು ಕಂಬಗಳನ್ನು ನೆಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿಯೇ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಸಂಚರಿಸಬೇಕು. ಸೂಚನಾ ಫಲಕಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹಾಕುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಅತಿರೇಕವನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕು.

 7. ಕೆಲವು ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಿಗೆ ಋತುಮಾನಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಾವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಸರ್ವಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರೆ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ತಮ್ಮ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪ್ರವೇಶ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದ ದರಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಬೇಕು.

 8. ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವಾಗ ಹಸಿರು ಪರಿಸರವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

 9. ಅತಿಯಾದ ವಾಹನಗಳ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ವಾಹನಗಳು ಸರದಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಬರುವಂತೆ ಕ್ರಮ ವಹಿಸಬೇಕು.

 10. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೆಸರು ಪಡೆದ ಬೀಚ್‌ಗಳು, ಜಲಪಾತಗಳು, ಗಿರಿಧಾಮಗಳು ಹಾಗೂ ನೈಸರ್ಗಿಕ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಮ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡಬೇಕು. ಶುದ್ಧ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಶೌಚಾಲಯ ಹಾಗೂ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕು.

 11. ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಬರುವಾಗ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಚೀಲ, ಆಹಾರ ಪಟ್ಟಣ, ನೀರಿನ ಬಾಟಲ್, ಟೀ ಕಪ್ಪುಗಳು, ಚಾಕೋಲೇಟ್ ಹಾಗೂ ಐಸ್ ಕ್ರೀಂಗಳನ್ನು ತರದಂತೆ ನಿರ್ಬಂಧ ಇರಬೇಕು.

12. ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತ ಪಾರ್ಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡಬೇಕು.

 13. ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ವಿಲೇವಾರಿ ಮಾಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಬೇಕು.

 14. ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ನೌಕರರು ಸೂಕ್ತ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪಡೆದವರು ಆಗಿರಬೇಕು.

 15. ಪ್ರವಾಸಿಗರು ತಾವು ಹೋಗುವ ಸ್ಥಳದ ರೂಢಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು.

 16. ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ ತಡೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು.

 17. ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿರುವಂತೆ ಹಾಗೂ ವನಸ್ಪತಿ ಹೂಗಳು ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಹಾಗೆ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು.

 18. ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮುಂದಾಗಬೇಕು.

 19. ಸ್ಥಳೀಯರು ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮುಂದಾಗಬೇಕು.

ಉಪಸಂಹಾರ :

ಸಾರಾಂಶವಾಗಿ, ಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ನೀತಿಸಂಹಿತೆಯು (Code of Conduct for Sustainable Tourism) ಸರ್ಕಾರಗಳು, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಲುದಾರರಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ವರ್ತನೆಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಪ್ರಮುಖ ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಚೌಕಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಇದು ಆರ್ಥಿಕ ಲಾಭಗಳನ್ನು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಗೌರವ, ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸಮರ್ಪಕ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಸಮಾವೇಶಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸದೆ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಹಿತಕರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವುದನ್ನು ಇದು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಇದರ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅನುಷ್ಠಾನವು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು, ಆತಿಥೇಯ ಸಮುದಾಯಗಳ ಜೀವನಮಟ್ಟವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಗಳಿಗೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಹಾಗೂ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಪ್ರವಾಸ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿ, ನೀರಾವರಿ, ವಿದ್ಯುತ್ ಹಾಗೂ ಕೃಷಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು. ಈ ಯೋಜನೆಯು 1951ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೂ ಸಹ ಸೂಕ್ತ ಗಮನವನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ನೀಡಿತು.

 1. ಮೊದಲನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ (1951-1956)

1951ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಮೊದಲ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಸಾರಿಗೆ ಸಚಿವಾಲಯದ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು ಅದರಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಸೀಮಿತ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಯಿತು.

2. ಎರಡನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ (1956-1961)

ಈ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಇಲಾಖೆಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿಟ್ಟ ಹಣದ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ 3,36,00,000 ರೂಗಳನ್ನು ಮೀಸಲಾಗಿಡಲಾಯಿತು. ಈ ಹಣದಿಂದ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ವಸತಿಗಾಗಿ ತಂಗುದಾಣಗಳು, ಪ್ರವಾಸಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ರಸ್ತೆ, ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಶೌಚಾಲಯ ಹಾಗೂ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳಿಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗಾಗಿ ಯಾತ್ರಿ ನಿವಾಸಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರಂತೆ ಔರಂಗಬಾದ್, ಆಗ್ರಾ, ವಾರಣಾಸಿ, ಜಮ್ಮು ಹಾಗೂ ಕಾಶ್ಮೀರದ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.

 3. ಮೂರನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ (1961-1966)

ಮೂರನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ 510.45 ಲಕ್ಷ ರೂಗಳನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಿತು. ಗಯಾ, ಖಜುರಾಹೋ, ಭುವನೇಶ್ವರ, ಕೊನಾರ್ಕ್‌, ಕಂಚಿ, ಮಧುರೈ, ಸಾಂಚಿ, ತಿರುಚನಾಪಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಹಾಬಲಿಪುರಂಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. 1966 ರಿಂದ 1969ರ ವರೆಗೆ 3 ವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದವು.

ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ 28.41 ಲಕ್ಷ (1966), 42.66 ಲಕ್ಷ (1968), 67.06 ಲಕ್ಷ (1969) ರೂಗಳನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಜೀರಂಗ, ಬಂಡಿಪುರ, ಘಿರ್‌, ಮಧುಮಾಲ, ಪೆರಿಯಾರ್ ಹಾಗೂ ತೊಡಬಾ ವನ್ಯಜೀವಿಧಾಮಗಳಲ್ಲಿ ವಸತಿ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸಲು ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಯಿತು.

ದೆಹಲಿ, ಆಗ್ರಾ, ಗಂಗಾ ಕಣಿವೆ, ಅಜಂತ ಗುಹೆಗಳು, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ಸ್ಮಾರಕಗಳು, ಒರಿಸ್ಸಾ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ಸ್ಮಾರಕಗಳು, ಓರಿಸ್ಸಾ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಮೈಸೂರು, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ರಾಜಸ್ತಾನ್, ಇಂಡಸ್ ಕಣಿವೆಗಳು, ಗೋವಾ ಹಾಗೂ ಕೇರಳ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು.

4. ನಾಲ್ಕನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ (1969-1974)

ನಾಲ್ಕನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿ, ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಬೀಚ್, ರೆಸಾರ್ಟ್, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ ಹಾಗೂ ಸಾಹಸ ಪ್ರವಾಸ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ನಲಂದಾ, ಅಜಂತಾ, ಎಲ್ಲೋರ ಹಾಗೂ ಸಾಂಚಿಗಳಲ್ಲಿ ವಸತಿ, ಪ್ರವಾಸಿ ಬಂಗಲೆಗಳ ದುರಸ್ತಿ, ತೆರಿಗೆ ರಹಿತ ಅಂಗಡಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಸುಮಾರು 25 ಕೋಟಿ ರೂಗಳನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಿ ಹೋಟೆಲ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಸಮುದ್ರ ತೀರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 17 ಯೂತ್‌ ಹಾಸ್ಟೆಲ್‌ಗಳು, ರೆಸಾರ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ 360 ಲಕ್ಷರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೇರಳದ ಕೋವಲಂ ಬೀಚ್‌ನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.

5. ಐದನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ (1974-1979)

ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಗೆ 44 ಕೋಟಿ ಹಾಗೂ ITDC ಗೆ 34 ಕೋಟಿ ಒಟ್ಟು 78 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. ಈ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲಿಪುರಂ, ಕೋವಲಂ ಬೀಚ್‌, ರೆಸಾರ್ಟ್ ವಿಂಟರ್ ಸ್ಟೋರ್ಟ್‌ ರೆಸಾರ್ಟ್ (ಶ್ರೀನಗರ) ಗೋವಾ ಬೀಚ್, ಕುಲು-ಮನಾಲಿ ರೆಸಾರ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ತಂಡದ ಶಿಫಾರಸ್ಸಿನಂತೆ ಕೋವಲಂ ಬೀಚ್‌ನಲ್ಲಿ 1700 ಕೊಠಡಿಗಳ ಒಂದು ವಸತಿಗೃಹವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅದೇ ರೀತಿ ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಯೂತ್ ಹಾಸ್ಟೆಲ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸಿ ಬಂಗಲೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಬಾದಾಮಿ, ಐಹೊಳೆ, ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು, ಕೋನಾರ್ಕ್‌, ಖಜರಾಹೋ, ಆಗ್ರಾ, ಬೋಧಗಯಾ, ಫತೇಪುರ ಸಿಕ್ರಿ, ಹಂಪಿ, ರಾಜಗೃಹ, ಕುಸಿನಗರ, ಸಾರನಾಥ ಹಾಗೂ ಶ್ರಾವಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು.

6. 6ನೇ ಪಂಚ ವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ (1980 – 1985)

ಆರನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಗೆ ಕೇವಲ 187 ಕೋಟಿ ರೂಗಳ ಅಲ್ಪಮೊತ್ತವನ್ನು ಮೀಸಲಿಡಲಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಸುಮಾರು 35 ಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಬರಬಹುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. 1980- 85 ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 441 ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು 61 ಪ್ರವಾಸಿ ವೃತ್ತಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 40ನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ದಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು.  1985ರಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಒಂದು ಉದ್ದಿಮೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. 1982ರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ನೀತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಟೂರಿಸ್ಟ್ ಲಾಡ್ಜ್‌ ಹಾಗೂ ಯಾತ್ರಿ ನಿವಾಸಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.

7. 7ನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ (1985-1990)

7ನೆಯ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಒಂದು ಉದ್ದಿಮೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂದಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ರಾಜೀವ್‌ಗಾಂಧಿಯವರು 125 ಕೋಟಿ ರೂಗಳನ್ನು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿರಿಸಿದರು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶದ 15 ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು 3 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಒಂದು ಉದ್ದಿಮೆ ಎಂದು ಸಾರಿದವು.

8. ಎಂಟನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ (1990-1995)

ಈ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಗೆ 272 ಕೋಟಿ ರೂಗಳನ್ನು ಮೀಸಲಾಗಿರಿಸಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧಯಾತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ 100 ಕೋಟಿ ರೂಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. 1991ರಲ್ಲಿ ಬೀಚುಗಳ ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ZONE  ಮಾಡಲಾಯಿತು. 1992ರಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 37 ಸಾವಿರ ಹೋಟೆಲ್ ಕೊಠಡಿಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು. 1991ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ 1.78 ಮಿಲಿಯನ್ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಆಗಮಿಸಿದರೆ 1992ರಲ್ಲಿ ಅದು 2.35 ಮಿಲಿಯನ್‌ಗೆ ಏರಿತು. 1992ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯಗಳಿಕೆ 4093 ಕೋಟಿ ಆದರೆ 1997 ಅದು 10,117 ಕೋಟಿಗೆ ಏರಿತು. ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 5 ಕೋಟಿ ರೂ ವೆಚ್ಚದ ವಾಟರ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. 1995 ರಿಂದ 96ರ ವೇಳೆಗೆ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು 8.5 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ನೀಡಿತು.

9. 9ನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ (1997-2002)

ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಾಗಿ ಈ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1000 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದಿರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಹಣವನ್ನು ವಿಮಾನ, ರೈಲು ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಖರ್ಚು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಹೋಟೆಲ್ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಪ್ರವಾಸಿ ನಿರ್ವಾಹಕರು ಹಾಗೂ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ತರಬೇತಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಣವನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಹಾಗೂ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಖಾಸಗಿ ಕಾಲೇಜುಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು.

10. 10ನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ (2002-2007)

ಈ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ 830 ಕೋಟಿ ರೂಗಳನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿ, ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಗಳಿಕೆಯ ಮೂಲವಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ನೆಚ್ಚಿನ ತಾಣವಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಲು ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ತಂತ್ರವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು. ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ವಿವಿಧ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು.

11. 11ನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ (2007-2012)

ಈ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಸರ್ಕಾರ ಗಮನಹರಿಸಿತು. ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗಿ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಹಣ ತೊಡಗಿಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. ಹಂಪಿ, ಬಾದಾಮಿ, ಮೈಸೂರು ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣಗಳ ಮೂಲ ಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. ಪರಿಸರಸ್ನೇಹಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಯಿತು.

12. 12ನೇ ಪಂಚ ವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ (2012-2017)

ಈ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ 16,000 ಕೋಟಿ ಹಣವನ್ನು ಮೀಸಲಿಡಲಾಯಿತು. ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು, ಬೌದ್ಧ-ಜೈನ-ಸಿಕ್ ಹಾಗೂ ಸೂಫಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಂತಹ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಗಮನಹರಿಸುವುದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವುದು ಈ ಯೋಜನೆಯ ಮೂಲ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು.

13. ನೀತಿ ಆಯೋಗ (2015 ರಿಂದ)

12ನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯೇ ಕೊನೆಯದಾಗಿದ್ದು ಅದರ ಬದಲಿಗೆ 2015ರಿಂದ ನೀತಿ ಆಯೋಗ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ.  ಬದಲಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ತಂತ್ರಗಳು 3 ವರ್ಷ ಕ್ರಿಯಾಯೋಜನೆ ಹಾಗೂ 7 ವರ್ಷಗಳ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದೆ. 2017ರ ನಂತರ 5 ವರ್ಷಗಳ ಯೋಜನೆಯ ಬದಲಿಗೆ 15 ವರ್ಷಗಳ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ದಾಖಲೆ ಹಾಗೂ ನೀತಿ ಆಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ ರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಲಾಗಿದೆ.