ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ನೆಲೆಯನ್ನು (archaeological site) ಗುರುತಿಸುವುದು ಯಾವುದೇ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶೋಧನೆಯ ಮೊದಲ ಅಡಿಪಾಯದ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ. ಉತ್ಖನನದ (excavation) ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲು, ಪ್ರಾಚೀನ ಮಾನವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಡೆದ ನಿಖರವಾದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸಂಶೋಧಕರು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಬೇಕು. ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಂಶೋಧನೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಿರುವ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ (graduate) ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ, ಈ ತಾಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಕೇವಲ ಅದೃಷ್ಟದಿಂದ ಒಲಿಯುವ ಹಠಾತ್ “ಯುರೇಕಾ” ಕ್ಷಣವಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಇದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಶೋಧನೆ, ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕಾರ್ಯವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ, ಬಹು-ಹಂತದ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.
ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಅಧ್ಯಯನ: ಡೆಸ್ಕ್-ಆಧಾರಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ
ಪುರಾತತ್ತ್ವ ತಾಣದ ಹುಡುಕಾಟವು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಮುಂಚೆಯೇ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಒಳಾಂಗಣದಲ್ಲಿಯೇ (ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಅಥವಾ ಲ್ಯಾಬ್ಗಳಲ್ಲಿ) ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಡೆಸ್ಕ್-ಆಧಾರಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Desk-based assessment) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ಹಂತವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು, ಪ್ರಾಚೀನ ನಕ್ಷೆಗಳು, ಭೂಮಿ ನೋಂದಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಈ ಹಿಂದೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವ ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಸಾಧನವೆಂದರೆ ಸ್ಥಳನಾಮಗಳ ಅಧ್ಯಯನ (Toponymy). “ಕುಂಬಾರ ಹಳ್ಳಿ,” “ಬಸವನ ಗುಡ್ಡ,” ಅಥವಾ “ಕಮ್ಮಾರರ ಬೀದಿ” ಯಂತಹ ಸ್ಥಳದ ಹೆಸರುಗಳು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದಿನ ಭೂಬಳಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿರುವ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ನೇರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಮೌಖಿಕ ಇತಿಹಾಸಗಳನ್ನು ಕಲೆಹಾಕುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲ ರೈತರೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದು, ಕಾಗದದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗದ ಅಮೂಲ್ಯ ಸುಳಿವುಗಳನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲದು.
ಆಕಾಶದಿಂದ ವೀಕ್ಷಣೆ: ವೈಮಾನಿಕ ಮತ್ತು ರಿಮೋಟ್ ಸೆನ್ಸಿಂಗ್
ಸಂಭಾವ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ನಂತರ, ಪುರಾತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ರಿಮೋಟ್ ಸೆನ್ಸಿಂಗ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವೈಮಾನಿಕ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣವು (Aerial photography) ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ:
- ಬೆಳೆಯ ಗುರುತುಗಳು (Crop marks): (ಭೂಮಿಯೊಳಗಿನ ಗೋಡೆಗಳು ಬೆಳೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಹೂತುಹೋದ ಕಾಲುವೆಗಳು ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ).
- ಮಣ್ಣಿನ ಗುರುತುಗಳು (Soil marks): (ಉಳುಮೆಯಿಂದ ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ಬರುವ ಮಣ್ಣಿನ ಬಣ್ಣದ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು).
- ನೆರಳಿನ ಗುರುತುಗಳು (Shadow marks): (ಬೆಳಗಿನ ಅಥವಾ ಸಂಜೆಯ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುವ ಮಣ್ಣಿನ ದಿಬ್ಬಗಳು).
ಇಂದು, LiDAR (Light Detection and Ranging) ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಈ ಹಂತವನ್ನು ಕ್ರಾಂತಿಗೊಳಿಸಿದೆ. ವಿಮಾನದಿಂದ ಲೇಸರ್ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ದಟ್ಟವಾದ ಅರಣ್ಯದ ಮೇಲಾವರಣವನ್ನು ಡಿಜಿಟಲ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಿ ಭೂಮಿಯ ಗುಪ್ತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಥಳಾಕೃತಿಯನ್ನು ಇದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಮರೆತುಹೋದ ರಸ್ತೆಗಳು, ವಸಾಹತುಗಳು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಅಗೋಚರವಾದುದನ್ನು ನೋಡುವುದು: ಭೂಭೌತಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಮೀಕ್ಷೆ
ನೆಲವನ್ನು ಅಗೆಯುವ ಮೊದಲು, ಮೇಲ್ಮಣ್ಣಿನ ಕೆಳಗೆ ಇಣುಕಿ ನೋಡಲು ಆಧುನಿಕ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿನಾಶಕಾರಿಯಲ್ಲದ ಭೂಭೌತಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು (Geophysical surveys) ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಗ್ರೌಂಡ್-ಪೆನೆಟ್ರೇಟಿಂಗ್ ರೇಡಾರ್ (GPR) ನಂತಹ ಉಪಕರಣಗಳು ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತೀಯ ಅಲೆಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಹೂತುಹೋದ ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕುಳಿಗಳನ್ನು ಮ್ಯಾಪ್ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟೋಮೆಟ್ರಿ (Magnetometry) ಸುಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಒಲೆಗಳು, ಇಟ್ಟಿಗೆ ಗೂಡುಗಳು ಅಥವಾ ಸಾವಯವ ತ್ಯಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹೊಂಡಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಇದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಂತಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು (magnetic field) ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತವೆ. ಏತನ್ಮಧ್ಯೆ, ಅರ್ಥ್ ರೆಸಿಸ್ಟೆನ್ಸ್ (Earth resistance) ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಮಣ್ಣು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹರಿಯಲು ಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತವೆ; ಘನವಾದ ಕಲ್ಲಿನ ಅಡಿಪಾಯಗಳು ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಒದ್ದೆಯಾದ, ಹೂತುಹೋದ ಕಾಲುವೆಗಳು ಅದನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹರಿಯಲು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಈ ಸಾಧನಗಳು ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ತಾಣದ ಸಂಭಾವ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮ್ಯಾಪ್ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ನಿಖರವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿ ಅಗೆಯಬೇಕು ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಕ್ಷೇತ್ರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ: ಮೇಲ್ಮೈ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಫೀಲ್ಡ್ ವಾಕಿಂಗ್
ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟರೆ, ಭೂದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದಾಡುವುದಕ್ಕೆ (Fieldwalking) ಬೇರೆ ಪರ್ಯಾಯವಿಲ್ಲ. ಗ್ರೌಂಡ್ ರೆಕನೈಸೆನ್ಸ್, ಅಥವಾ ಪಾದಚಾರಿ ಸಮೀಕ್ಷೆ (Pedestrian survey) ಎಂದರೆ ಪುರಾತತ್ತ್ವಜ್ಞರ ತಂಡಗಳು ಉಳುಮೆ ಮಾಡಿದ ಹೊಲಗಳು, ಮರುಭೂಮಿಗಳು ಅಥವಾ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ, ಅಂತರವಿರುವ ಗ್ರಿಡ್ಗಳಲ್ಲಿ (grids) ನಡೆದಾಡುವುದು. ಮಣ್ಣಿನ ಸವೆತ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಿಲ ಕೊರೆಯುವಿಕೆ ಅಥವಾ ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿಯಿಂದ ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ಬಂದಿರುವ ಮಡಕೆ ಚೂರುಗಳು (sherds), ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳ ತುಣುಕುಗಳು (lithics), ಅಥವಾ ಕಟ್ಟಡ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ತುಂಡುಗಳಂತಹ ಮೇಲ್ಮೈ ವಸ್ತುಗಳಿಗಾಗಿ ಅವರು ಕಣ್ಣಿಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೇಲ್ಮೈ ಕಲಾಕೃತಿಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆ ಮತ್ತು ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮ್ಯಾಪ್ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ, ಸಂಶೋಧಕರು ವಸಾಹತುವಿನ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಹೊರಗಿನ ಗಡಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು.
ಭೂಮಿಯ ಆಳದ ಪರೀಕ್ಷೆ: ಸಬ್ ಸರ್ಫೇಸ್ ಟೆಸ್ಟಿಂಗ್ (Subsurface Testing)
ದಟ್ಟವಾದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು ಅಥವಾ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳಂತಹ ಮೇಲ್ಮೈ ಗೋಚರತೆ ಕಳಪೆಯಾಗಿರುವ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಒಂದು ತಾಣದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ಸಂಶೋಧಕರು ಮಣ್ಣಿನೊಳಗಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು (subsurface testing) ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಶೋವೆಲ್ ಟೆಸ್ಟ್ ಪಿಟ್ಸ್ (STPs) ಅನ್ನು ಅಗೆಯುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ—ಅಂದರೆ ಗ್ರಿಡ್ನಾದ್ಯಂತ ನಿಯಮಿತ ಮಧ್ಯಂತರದಲ್ಲಿ ಅಗೆದ ಸಣ್ಣ, ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಗುಂಡಿಗಳು. ಯಾವುದೇ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಮರುಪಡೆಯಲು ಅಗೆದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಜರಡಿಗಳ ಮೂಲಕ ಶೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ, ಪುರಾತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ಭೂಮಿಯ ಆಳವಾದ ಕೋರ್ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಲು ಕೈಯಿಂದ ಅಥವಾ ಯಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಆಗರ್ (augers) ಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. ಈ ಕೋರ್ಗಳು (ಮಣ್ಣಿನ ಮಾದರಿಗಳು) ಭೌಗೋಳಿಕ ಟೈಮ್ ಮೆಷಿನ್ನಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವು ಮಣ್ಣಿನ ಪದರಗಳನ್ನು (stratigraphy) ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹೂತುಹೋದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪದರಗಳು, ಬೂದಿಯ ಕುರುಹುಗಳು ಅಥವಾ ಪ್ರಾಚೀನ ನೆಲದ ಮೇಲ್ಮೈಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ಸುಳಿವು ನೀಡುತ್ತವೆ.
ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ನೆಲೆಯ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯು ಭೂದೃಶ್ಯವನ್ನು ಓದುವ ಅಥವಾ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಕೌಶಲ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆರ್ಕೈವಲ್ ಸುಳಿವುಗಳು, ರಿಮೋಟ್ ಸೆನ್ಸಿಂಗ್ ಡೇಟಾ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ನೀವು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಉತ್ಖನನಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದು.
ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದು.
ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪುರಾತತ್ವ ನೆಲೆಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಗಳು ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಕಂಡುಹಿಡಿಲ್ಪಟ್ಟವುಗಳಾಗಿವೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾದ ನಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪುರಾತನ ಸ್ಥಳಗಳು ತೀರಾ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ದೊರಕಿದವು. ಉದಾ: ಯುಪ್ರಟಿಸ್ ನದಿ ತೀರದಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುವಾಗ ಅಲ್ಲಿನ ಹಳ್ಳಿಗಾಡಿನ ಜನರಿಗೆ ಸುಮೇರಿಯನ್ ಮೂರ್ತಿಯೊಂದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕ ಕಾರಣ ಇರಾಕ್ ಎಂಬ ನೆಲೆಯು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಗಾಗಿ ಹಳ್ಳ ತೊಡುವಾಗ, ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳುಮೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಾಗ, ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ತಳಪಾಯ ಅಗೆಯುವಾಗ, ಅನೇಕ ಪ್ರಾಚ್ಯವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಪುರಾತತ್ವ ನೆಲೆಗಳು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗೋಚರಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಇದು ಅಲ್ಲದೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಕೋಪಗಳು, ಮಾನವನ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು, ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ಪುರಾತತ್ವ ನೆಲೆಗಳು ಸಿಕ್ಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇವೆ. ಗಾಳಿಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮಣ್ಣು ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಬೇರೊಂದು ಕಡೆಗೆ ಕೊಚ್ಚಿಹೋದಾಗ ಅದರ ಅಡಿಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಪುರಾತತ್ವ ನೆಲೆಗಳು ಅಥವಾ ಪ್ರಾಚೀನ ವಸ್ತುಗಳು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಸಾಗರ, ನದಿ, ಗಾಳಿ ಹಾಗೂ ವಿಪರೀತ ಮಳೆಯ ಕಾರಣ ಇವುಗಳಿಂದ ಮಣ್ಣಿನ ಕೊರೆತ ಉಂಟಾದರೆ ಪುರಾತತ್ವ ನೆಲೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಸಮುದ್ರದ ಕೊರೆತದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಕ್ಲೋಮರ್ ಎಂಬ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಶಿಲಾಯುಗದ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳು ದೊರಕಿದವು. ಅದೇ ಪ್ರದೇಶದ ಕ್ಲಾಕ್ಟನ್-ಆನ್-ಸೀ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಶಿಲಾಯುಗದ ಕಾಕ್ಟನ್ ಮಾದರಿಯ ಚಕ್ಕೆ ಉದ್ಯಮ ಕಡಲ ಕೊರೆತದಿಂದ ಗೋಚರಿಸಿತು.
ಅದರಂತೆ ಡ್ಯಾನೂನ್ ನದಿಯ ಕೊರೆತದ ಕಾರಣ ನದಿ ತೀರದ ʻʻವಿಂಚಾʼʼ ಎಂಬ ನೆಲೆಯು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ವೈಗೈ ನದಿಯ ನೆರೆ ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ಮಧುರೈ ಹತ್ತಿರ ನೆರೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳು ದೊರಕಿದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಅಪಘಾನಿಸ್ತಾದ ಸೀಸ್ತಾನ್ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ಇತಿಹಾಸ ಪೂರ್ವ ಸಮಾಧಿಯ ನೆಲೆಗಳು ಗೋಚರಿಸಿದವು. ಮಳೆಯ ಪ್ರವಾಹದ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಸಹ ಪುರಾತತ್ವ ನೆಲೆಗಳು ಹೊರಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ದಾಖಲೆಗಳು ಇವೆ. ಇಂದಿಗೂ ಸಹ ಬನವಾಸಿ, ಹಂಪೆ ಮುಂತಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಳೆಯು ಜೋರಾಗಿ ಬಂದು ನಿಂತುಕೊಂಡರೆ ನಾಣ್ಯಗಳು ಹೊರಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ತೀವ್ರ ಬರಗಾಲವೂ ಸಹ ಪುರಾತತ್ವ ಶೋಧನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಸ್ವಿಜ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಬರಗಾಲದಿಂದ ಸರೋವರ ಬತ್ತಿ ಹೋದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದ್ದ ವಸತಿಯ ಅವಶೇಷಗಳು ಪತ್ತೆಯಾದವು. ಹಾಗೆಯೇ ರೈನ್ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಶೋಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.
ರೈತರು ಹೊಲವನ್ನು ಉಳುಮೆ ಮಾಡುವಾಗ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಪತ್ತೆಯಾದ ಕುರುಹುಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಹೊಲದಲ್ಲಿ ರಂಟೆ ಹೊಡೆಯುವಾಗ ಅನೇಕ ಕಡೆ ರೋಮನ್ ನಾಣ್ಯಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಮೀಪದ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಉಳುಮೆ ಮಾಡುವಾಗ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ನಿಧಿಯು ದೊರಕಿದ್ದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದು.
ಉತ್ತರಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ತೋಡುವಾಗ ಮತ್ತು ರೈಲು ಹಳಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ನೆಲವನ್ನು ಅಗೆಯುವಾಗ ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರಕಿದ್ದನ್ನು ನಾವು ಇತಿಹಾಸದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುತ್ತಗಿ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಾಗ 12ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಎರಡು ಜೈನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ಇಟ್ಟಿಗೆ ತಯಾರಿಸಲು ಮಣ್ಣಿನ ದಿಬ್ಬವನ್ನು ಅಗೆಯುವಾಗ 2ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರಕಿದವು.