ಮಾನವ ತನ್ನ ಕುತೂಹಲಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಪ್ರವಾಸ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಅರಸಿ ಬೇರೆಡೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುವುದು, ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವಾಸಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಅರ್ಥ ಬಂದಿದೆ.
1. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲ (Ancient age)
ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಲೆಮಾರಿ ಜನಾಂಗವು ಆಗಾಗ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ವಲಸೆಗಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರವಾಸ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದು ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸುಸಂಘಟಿತವಾದ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಿರವಾದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿತ್ತು.
ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಿಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಗಳು ಈಜಿಪ್ಟ್ ಹಾಗೂ ಬ್ಯಾಬಿಲೋನಿಯದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದವು. ಅದರಂತೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆ ಹಾಗೂ ವೇದಗಳ ಕಾಲದ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಜನರು ನಿಸರ್ಗ ತಾಣಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಅರಣ್ಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಜಿಪ್ಟ್ನಲ್ಲಿ ಪಿರಮಿಡ್ಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ನಂತರ ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಏಷ್ಯಾ ಮೈನರ್, ಗ್ರೀಸ್ ಹಾಗೂ ರೋಮನ್ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಕ್ರಿ.ಪೂ 6ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಪರ್ಶಿಯನ್ನರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಕಥನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದರು. ಹೆರೋಡೋಟಸ್, ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್, ಪೈಥಾಗೋರಸ್ ಮುಂತಾದವರು ಏಷ್ಯಾ ಮೈನರ್ಗೆ ಸಂಚರಿಸಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಈಜಿಪ್ಟ್ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಲೆಂದು ದೂರದ ದೇಶಗಳಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈಜಿಪ್ಟಿಯನ್ನರು ಬಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಕೆಲವೊಂದು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಆಹಾರ, ಪಾನೀಯ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ, ತಿಂಡಿ ತಿನಿಸುಗಳು, ಕಲಾ ವಸ್ತುಗಳು ಕೊನೆಗೆ ವೇಶ್ಯೆಯರನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ ಆರನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಗೌತಮ ಬುದ್ಧನು ಪ್ರತಿದಿನ 20-30 ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ ಧರ್ಮಬೋಧೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಜನರು ಬುದ್ಧನ ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.
ಪ್ರಾಚೀನ ರೋಮನ್ನರು ಆಧುನಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಅನೇಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅಂದೇ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದರು. ಸಮುದ್ರ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಅಂದಿನ holy-days ಇಂದಿನ Holidays ಆಗಿದೆ. ಅವರ ನಾಣ್ಯಗಳು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದವು. ರೋಮನ್ನರು ನಗರ ಜೀವನದಿಂದ ಬೇಸತ್ತು ನೇಪಲ್ಸ್, ಸಿಸಲಿ, ಟ್ರಾಯ್, ಈಜಿಪ್ಟ್, ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪಗೊಂಡಿತು. ಗ್ರೀಕ್ ಬರಹಗಾರರು ಸಹ ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರವಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರು.
- ಮಧ್ಯಯುಗದ ಕಾಲ (Medieval age)
ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಪತನಗೊಂಡ ನಂತರ ಮಧ್ಯ ಯುಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 1453ರಲ್ಲಿ ಕಾನ್ಸ್ಟಾಂಟಿನೋಪಾಲ್ನ್ನು ಆಟೋಮನ್ ತುರ್ಕರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಮಧ್ಯಯುಗದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆದ್ದಾರಿ ದರೋಡೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜನರು ತಮ್ಮ ಹತ್ತಿರದ ನಗರಗಳಿಗೆ ಪ್ರವಾಸ ಹೋಗುತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಸಾಹಸ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯುಳ್ಳವರು ಮಾತ್ರ ಹಣ ಸಂಪಾದನೆ ಹಾಗೂ ಕೀರ್ತಿ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವರ್ತಕರು ಹೊಸ ವ್ಯಾಪಾರದ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆ ಹಾಗೂ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸವಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು.
ಮಧ್ಯಯುಗದ ಕೊನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿದವು. ಕ್ರೈಸ್ತರು ರೋಂ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಕ್ಯಾಂಟರ್ಬರಿ, ಜೆರುಸಲೇಂ, ಬೆತ್ಲೆಹೆಮ್, ಜೂಡಿಯಾ ಇಸ್ರೇಲ್ಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಮೆಕ್ಕಾ, ಮದೀನಾ ಹಾಗೂ ಬಾಗ್ದಾದ್ಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರನ್ನು ಹಜ್ ಯಾತ್ರಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಸಂತರ ದರ್ಗಾ ಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಉದಾ: ಶೇಕ್ ಸಲೀಂ ಚಿಸ್ತಿ, ಗುಲ್ಬರ್ಗದ ಬಂದೇನವಾಜ್ ದರ್ಗಾ, ಹಿಂದೂಗಳು ಕಾಶಿ, ಬದರಿನಾಥ, ರಾಮೇಶ್ವರಂ, ತಿರುಪತಿ, ಕೇದಾರಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮಾರುಹೋಗಿ ಹುಯೆನ್ತ್ಸ್ಯಾಂಗ್, ಫಾಹಿಯಾನ್, ಇತ್ಸಿಂಗ್, ಮಾರ್ಕೊಪೋಲ್, ನಿಕೋಲೊ ಪೋಲೊ, ಚೀನಾ ಹಾಗು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸಂಚರಿಸಿ ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕಥಾನಕದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ನಾವಿಕರ ದಿಕ್ಸೂಚಿಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ನಂತರ ಹಡಗು ಸಂಚಾರ ಸುಲಭವಾಯಿತು. ತದನಂತರ ಕೋಲಂಬಸ್, ವಾಸ್ಕೋಡಗಾಮಾ, ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ ಜಲಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಹೊಸ ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಇಸ್ಲಾಂ ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ ಇಬ್ನ ಬತೂತ ಸುಮಾರು 7500 ಮೈಲಿಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಪ್ರವಾಸದ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಗ್ರಂಥವಾದ ʻʻರಿಹ್ಲʼʼದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾನೆ. ʻʻರಿಹ್ಲʼʼ ಎಂದರೆ ಪ್ರಯಾಣ ಎಂದರ್ಥ.
- ಆಧುನಿಕ ಕಾಲ (Modern Age)
ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 1500 ರಲ್ಲಿ ನವೋದಯ ಯುಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆಗ ಶ್ರೀಮಂತರು ಬಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಆರಂಭ ಮಾಡಿದರು. ಪುನರುಜ್ಜೀವನ, ಮತ ಸುಧಾರಣೆ, ಭೌಗೋಳಿಕ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸಾರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಯಿತು. ಉತ್ಸಾಹಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಹೊಸ ನಾಡುಗಳತ್ತ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದರು. ಉದಾ: ಆಂಗ್ಲರು ಅಮೆರಿಕಗೆ ಹೊರಟರು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳು, ರೇಡಿಯೋ, ಹಡಗು ಸಂಪರ್ಕ, ಆಧುನಿಕ ವಸತಿಗೃಹಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರವಾಸಿ ಚಟುವಟಿಕೆ ಜೋರಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರ ವಿಹಾರ ಧಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಪಾಗಳು ಬೆಳೆದು ಬಂದವು. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಟೂರ್ ಕಲ್ಪನೆ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿತು.
- ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಟೂರ್: ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಟೂರ್ ಕಲ್ಪನೆ ಬಂದುದು 18ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಸುಮಾರು 20000 ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಇತರೆ ದೇಶಗಳ ಗೃಹ ನಿರ್ಮಾಣ, ಪುರಾತನ ನಿರ್ಮಾಣ, ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಗಳ ಮಾಹಿತಿ ತಿಳಿದು ತಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಚಿಸಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಯೂರೋಪ್ ಖಂಡಕ್ಕೆ ಪ್ರವಾಸ ಹೊರಟರು. ಈ ಪ್ರವಾಸ 3 ರಿಂದ 4 ವಾರಗಳ ಅವಧಿಯದಾಗಿತ್ತು. 1763 ರಿಂದ 1793ರ 30 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ತಮ್ಮ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಟೂರಿಗೆ ಸುರಿದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಹಲವರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡರು.
ರಷ್ಯಾದ ಪೀಟರ್ ರವರು ಯುರೋಪಿನಾದ್ಯಂತ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡು ಅಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರ್ಥಿಕತೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ, ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಕುರಿತು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದನು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಕರೊಂದಿಗೆ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಟೂರ್ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂತಹ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ವಸತಿ ಊಟ ನೀಡಲು ಅಲ್ಲಿನ ರೆಸಾರ್ಟ್ ಗಳು ಹಾಗೂ ಹೋಟೆಲ್ಗಳು ಸಿದ್ಧಗೊಂಡವು. ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಹಣ ನೀಡಲು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಆರಂಭವಾದವು. 1760ರಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿ ಚೆಕ್ ಸೌಲಭ್ಯ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು.
ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಪ್ರಭಾವ: ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳು ಕಾರಣವಾದವು.
- ಸಾರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಗಳ ತೀವ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆ.
- ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕ್ರಾಂತಿಯಾದುದು.
- ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ವೇತನ ಸಹಿತ ರಜೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ತಗುಲುವ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮುಂದಾದದ್ದು.
- ಸಮಯ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿನ ಹೆಚ್ಚಳ.
- ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ನಡೆಸುವ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆ
- ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಪ್ರಯಾಣ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು
- ನಗರೀಕರಣ ಕೈಗಾರಿಕರಣದ ಪ್ರಭಾವ
- ವಾರ್ಷಿಕ ರಜೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ರೂಢಿ.
ವೇತನ ಸಹಿತ ರಜೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು (Paid Holidays)
19ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ವೇತನವನ್ನು ನೀಡಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯದವರೆಗೆ ದುಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು ಕಾರ್ಮಿಕರು ದೈಹಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನಸಿಕ ವೇದನೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಮೇಲೆ ತೀವ್ರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯು ಸಂಪತ್ತಿನ ಹೆಚ್ಚಳ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ವೇತನವನ್ನು ನೀಡಲು ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿತು. ಜೊತೆಗೆ ವೇತನ ಸಹಿತ ರಜೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬರುವಂತೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಸಾಮೂಹಿಕ ಪ್ರವಾಸದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಬಿಡುವು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪ್ರವಾಸ ಹೋಗಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.