ಮೂಲ- ಅರ್ಥ,

“Numismatics” ಎಂಬ ಪದದ ಮೂಲವು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಪದ numisma (ಅರ್ಥ: ನಾಣ್ಯ) ಯಿಂದ ಬಂದಿದ್ದು, ಅದು ಗ್ರೀಕ್ ಪದ nomisma ಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. Nomisma ಎಂದರೆ “ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ರೂಢಿಯಾದ ವಿನಿಮಯದ ಮಾಧ್ಯಮ.” Nomisma ದ ಮೂಲ nomos ಎಂಬ ಗ್ರೀಕ್ ಪದವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಅರ್ಥ “ಕಾನೂನು” ಅಥವಾ “ಸಂಪ್ರದಾಯ.” ಇದರಿಂದ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಏನೆಂದರೆ ಹಣವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಲೋಹ ಅಥವಾ ಕಾಗದವಲ್ಲ; ಅದು ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ವಿನಿಮಯದ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದರೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಾಗೂ ಸಮಾಜದಿಂದ ಅಂಗೀಕೃತ ಹಣದ ಅಧ್ಯಯನವಾಗಿದೆ.

ನಾವು  ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪುರಾತನ ಗ್ರಂಥಗಳು, ಸ್ಮಾರಕಗಳು, ಶಾಸನಗಳು ಅಥವಾ ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಕನನಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತರುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಬಹುದಾದ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಇತಿಹಾಸದ ಮೂಲವೂ ಇದೆ ನಾಣ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಹಣಕಾಸು ವಸ್ತುಗಳ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ (Numismatics) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ರಾಜಕೀಯ, ಆರ್ಥಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಿಸಲು ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಹಳೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಹವ್ಯಾಸವಲ್ಲ. ನಾಣ್ಯ ಸಂಗ್ರಹ ಒಂದು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಹವ್ಯಾಸವಾಗಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾದ ನಾಣ್ಯಗಳು, ಕಾಗದದ ನೋಟುಗಳು, ಪದಕಗಳು, ಟೋಕನ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಹಣಕಾಸು ಸಾಧನಗಳ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಅಧ್ಯಯನವಾಗಿದೆ. ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನು ನಾಣ್ಯದ ಲೋಹ ಸಂಯೋಜನೆ, ತೂಕ, ಗಾತ್ರ, ಆಕಾರ, ಲಿಪಿ, ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಭಾಷೆ, ಮುದ್ರಣ ಗುರುತುಗಳು ಹಾಗೂ ಕಲಾತ್ಮಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶವೂ ಆ ನಾಣ್ಯ ಹೊರಬಂದ ಸಮಾಜದ ಕುರಿತು ಅಮೂಲ್ಯ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು “ಇತಿಹಾಸದ ಸಣ್ಣ ದಾಖಲೆಗಳು” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಗ್ರಂಥಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅತಿರಂಜಿತವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ನಾಣ್ಯಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಳಿದ ರಾಜನ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ. ಅವು ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕೃತ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮಾಹಿತಿ ನೇರ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ನಾಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಹೆಸರು,  ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ದಿನಾಂಕ, ಪ್ರತಿಮೆ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಣ ಗುರುತುಗಳು ಇರಬಹುದು.

ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು:

• ಬಳಸಿದ ಲೋಹ (ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ತಾಮ್ರ, ಕಂಚು, ಮಿಶ್ರಲೋಹ)
• ತೂಕದ ಮಾನದಂಡ
• ಆಕಾರ ಮತ್ತು ಗಾತ್ರ
• ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಭಾಷೆ
• ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಗಳು
• ಟಂಕಿಸುವ ತಂತ್ರ

ಹೀಗಾಗಿ, ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ.

ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ರಾಜಕೀಯ ಅಧ್ಯಯನ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ. ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಸರು ಕಾಣಿಸದ ಕೆಲವು ರಾಜರ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನಾಣ್ಯಗಳಿಂದಲೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. “ಮಹಾರಾಜಾಧಿರಾಜ” ಅಥವಾ “ರಾಜಾಧಿರಾಜ” ಮುಂತಾದ ಪದವಿಗಳು ರಾಜನ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮುಖಚಿತ್ರವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಚಾರದ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿರಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ನಾಣ್ಯಗಳು ವಂಶಾವಳಿ ಮತ್ತು ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಧ್ಯಯನ

ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿಯೂ ನಾಣ್ಯಗಳು ಬಹುಮುಖ್ಯ. ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಲೋಹ — ಬಂಗಾರ, ಬೆಳ್ಳಿ, ತಾಮ್ರ ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರಲೋಹ — ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಂಗಾರದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಬಹುದು. ಕಡಿಮೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರಿತ ನಾಣ್ಯಗಳು ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಷ್ಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸಬಹುದು. ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ದೇಶಗಳ ನಾಣ್ಯಗಳು ದೊರೆತರೆ, ಅದು ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ ನಾಣ್ಯಗಳ ಪತ್ತೆ ಇಂಡೋ-ರೋಮನ್ ವ್ಯಾಪಾರದ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಧ್ಯಯನ

ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಸಹ  ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರು-ದೇವತೆಗಳ ಚಿತ್ರಗಳು, ಪವಿತ್ರ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಅಥವಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಾಕ್ಯಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಆ ಕಾಲದ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ರಾಜರು ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿರುವುದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಕಲಾ ಅಧ್ಯಯನ

ಕಲೆ ಮತ್ತು ಚಿಹ್ನಾಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ನಾಣ್ಯಗಳು ಅಮೂಲ್ಯ. ಅವು ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದಿದ್ದರೂ ಕಲಾಕೃತಿಗಳಂತಿವೆ. ಉಡುಪು, ಆಭರಣ, ಆಯುಧ, ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಡಗಳ ಚಿತ್ರಣಗಳು ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದರಿಂದ ಆ ಕಾಲದ ಜೀವನಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ರುಚಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕಾಲಗಣನೆಯ ಅಧ್ಯಯನ

ಇತಿಹಾಸದ ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲು ನಾಣ್ಯಗಳು ಬಹಳ ಸಹಾಯಕ. ಕೆಲವು ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವರ್ಷಗಳು ಅಥವಾ ದಿನಾಂಕಗಳು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಕನನಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ನಾಣ್ಯಗಳು ಆ ಪದರದ ಕಾಲವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ನಾಣ್ಯಗಳು ಇತಿಹಾಸದ ದಿನಾಂಕ ನಿರ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

ಆಧುನಿಕ ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಲೋಹ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, ಮತ್ತು ವರ್ಗೀಕರಣ ವಿಧಾನಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದು ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾತತ್ವ, ಆರ್ಥಿಕಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕಲಾ ಅಧ್ಯಯನಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದರೆ ಹಣದ ಮೂಲಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಅಧ್ಯಯನ. ನಾಣ್ಯಗಳು ಸಣ್ಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ, ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕಥೆಗಳು ಅಡಗಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾದ ಸಹಾಯಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಸಣ್ಣ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೇ ದೊಡ್ಡ ಇತಿಹಾಸದ ಕಥೆಗಳು ಅಡಗಿವೆ ಎಂಬುದು ನಿಜ.

ಭಾರತೀಯ ನಾಣ್ಯ ಪರಂಪರೆ

ನಾಣ್ಯಗಳು ಮಾನವನ ವ್ಯಾಪಾರ, ವಾಣಿಜ್ಯದ ಅತೀ ಮುಖ್ಯ ಸಂಕೇತ, ಹಣವಿಲ್ಲದೇ ಯಾವುದೇ ತೆರನಾದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬಂಧುತ್ವ, ಇತಿಹಾಸ ಭವ್ಯತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಮರೆತು ಹೋದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದ ಕೀರ್ತಿ ನಾಣ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ನಾಣ್ಯ ಲೋಹದ ಚೂರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಲೋಹದ ಚೂರಲ್ಲ, ಜೀವಂತ ಸಮಾಜದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧದ ಉಸಿರು. ಸಿರಿಸಂಪತ್ತಿನ ಸಾಕ್ಷಿ, ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ದಾಖಲೆ, ಧರ್ಮ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ, ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ನೈಜಾಂಶಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ, ಇತಿಹಾಸಕಾರನ ಮೌಖಿಕ ಆಕಾರ, ನಾಡಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಂಕೇತ, ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯದ ಸಮಷ್ಟಿ ಚಾಲಿತ ಚಿಹ್ನೆ.

ನಾಣ್ಯಗಳ ತಯಾರಿಕಾ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆ, ಆಕಾರ, ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ, ತೂಕ ಹಾಗೂ ಗಾತ್ರದ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟತೆ, ವಿಧಾನ ವೈವಿದ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾರತೀಯ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಭಾರತೀಯ ನಾಣ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆಯಾ ಸಮಾಜದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭುಗಳ ವ್ಯವಹಾರ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ. ಇತಿಹಾಸದ ಮಾಹಿತಿಗಳ ಕಣಜ ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾಗಿರುವ ನಾಣ್ಯಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ರಾಜಕೀಯ, ಆರ್ಥಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಾಹಿತಿಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟಿಕರಣದೊಂದಿಗೆ ಕಾಲಗಣನೆ, ಭಾಷೆ, ಕಲಾಕೌಶಲ್ಯತೆಯ ವಿವಿಧ ಆಯಾಮಗಳು, ಕಡಲಾಚೆ ನಾಡುಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತ ಹೊಂದಿದ್ದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಬಂಧಗಳು, ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ವಿದೇಶೀ ದಾಳಿಗಳು ಇನ್ನು ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇತಿಹಾಸದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೃಹತ್ ಭಾರತದ ಹೆಜ್ಜೆ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಮೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವು ಬಹುಪಾಲು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.

ಭಾರತೀಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ಉಗಮ:

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯದ ಉಗಮದ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಿಂಧೂ ನದಿ ನಾಗರೀಕತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರುವ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹರಪ್ಪ, ಮಹೇಂಜೋದಾರೋ, ಲೋಥಾಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಕ್ಕೆ ಸರಿಹೊಂದುವ ಅಥವಾ ನಾಣ್ಯ ಎಂದೇ ಗುರುತಿಸುವ ಲೋಹದ ವಸ್ತುಗಳು ಇದುವರೆಗೂ ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರು ತೂಕದ ಭಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಹೇಂಜೋದಾರೋದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದ ಕೆಲವು ಬೆಳ್ಳಿ ಚೂರುಗಳು ನಾಣ್ಯಗಳೆಂದು ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಈ ಚೂರುಗಳು ಚೌಕ, ಆಯತಾಕಾರ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದವು. ಇದನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮಾಡಿದ ವಿಖ್ಯಾತ ಗಣಿತ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಡಿ.ಡಿ. ಕೌಶಾಂಬಿಯವರು ಇವುಗಳು ನಾಣ್ಯಗಳೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಸಿಂಧೂ ನದಿ ನಾಗರೀಕತೆ ನಾಶವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಅಂತಿಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ನಾಣ್ಯಗಳು ತಯಾರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಕಾರಣ ಈ ನಾಣ್ಯಗಳು ಅನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಪಂಚ್ ಚಿಹ್ನೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿದವು. ಆದುದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಸಿಂಧೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದವು ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ವೇದಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಗಳು

ಋಗ್ವೇದದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿ.ಪೂ: 1500) ಹಸುಗಳನ್ನು ವಸ್ತು ವಿನಿಮಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜನರ ಅಂತಸ್ತನ್ನು ಅಳೆಯುವಾಗ ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳ ಒಡೆಯ, ಐದು ನೂರು ಗೋವುಗಳ ಒಡೆಯ ಮುಂತಾದ ಪದಗುಚ್ಚಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ನಿಷ್ಕ  ಎಂಬ ಪದಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಇದನ್ನು ಆರ್ಯರು ನಾಣ್ಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಎರಡು ನಿಷ್ಕ ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದರು ಎನ್ನುವ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ನಿಷ್ಕ ಎಂಬುದು ನಾಣ್ಯ ಎಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹಾರ ಎಂಬುದಾಗಿಯೂ ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಮುನಿ ಕಕ್ಷೀವಾತನಿಗೆ ಭವ್ಯ ಎಂಬ ದೊರೆಯು ಹತ್ತು ನಿಷ್ಕಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಒಬ್ಬ ಕವಿಗೆ ನೂರು ನಿಷ್ಕಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಆನಂತರದ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಆಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕ  ಎಂಬ ಪದ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯ ಎಂದು ಕರೆದಿರುವ ಅಂಶ ಗಮನಾರ್ಹವಾದದು. ಆದುದರಿಂದ ಭಾರತೀಯ ನಾಣ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಗಮ ಋಗ್ವೇದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಇವುಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆನಂತರದ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಳು ದೊರಕುತ್ತವೆ. ನಿಷ್ಕ  ಎನ್ನುವ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವರ್ಣ, ಶತಮಾನ, ಪಾದ ಎಂಬ ಪದಗಳು ನಾಣ್ಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿರುವುದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಶತಮಾನ, ಸ್ವರ್ಣ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕ ನಾಣ್ಯಗಳ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಪಾದ ಎಂದು ಹೆಸರಿದ್ದಿತು.

ವೇದಗಳ ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 5,4ನೇಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಗಳು ಖಚಿತವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದವು ಎಂದು ಬೌದ್ಧ ಜಾತಕ ಕಥೆಗಳು, ಪಾಣಿನಿಯ ವ್ಯಾಕರಣ ಗ್ರಂಥ, ಅಷ್ಟಧ್ಯಾಯಿಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.

ಕ್ರಿಸ್ತ ಪೂರ್ವ ೮ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪಾಣಿನಿ ನಾಣ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿದ ಗ್ರಂಥ ಅಷ್ಟದ್ಯಾಯಿ, ನೂರು ನಿಷ್ಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವನನ್ನು ʻನೈಷ್ಕ ಕತಿಕ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಶತಮಾನ ಕತಿಕ, ಎನ್ನುವ ನಾಣ್ಯ ಸೂಚಕ ಪದಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಸಾಣ ಎನ್ನುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ನಾಣ್ಯ ಇದು ಶತಮಾನ ನಾಣ್ಯದ ಎಂಟನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದ ನಾಣ್ಯ. ಒಂದು, ಒಂದೂವರೆ, ಎರಡು ಸಾಣ ನಾಣ್ಯಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವು ಅಷ್ಟದ್ಯಾಯಿ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಪಾಣಿನಿ ಹೆಸರಿಸಿರುವ ಇನ್ನೆರೆಡು ನಾಣ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಮಾಷ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಷಾಪಣ ಎಂಬ ನಾಣ್ಯಗಳು ಜನಾನುರಾಗಿಯಾಗಿದ್ದವು.

ಭಾರತೀಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ವಿಕಾಸದಲ್ಲಿ ಕೌಟಿಲ್ಯನ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಕ್ರಿಸ್ತ ಪೂರ್ವ ನಾಲ್ಕನೇ ಶತಮಾನದ ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಇಡೀ ಅದ್ಯಾಯ ಟಂಕಶಾಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷಣಾಧ್ಯಕ್ಷ ಎಂಬುವವನ ನೇತ್ರತ್ವದಲ್ಲಿ ಟಂಕಶಾಲೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಬೆಳ್ಳಿ, ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ರೂಪ್ಯ, ರೂಪ, ತಾಮ್ರ  ಮುಂತಾದ ಪದಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಪಣ, ಅರ್ದಪಣ, ಪಾದ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟ ಭಾಗ, ಎನ್ನುವುದು ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳು. ಮಾಷಕ. ಅರ್ಧಮಾಷಕ, ಕಾಣಿಕೆ, ಎನ್ನುವುದು ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳು.

ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಕೆಲಸ, ನಾಣ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸರ್ಕಾರದ ಪೂರ್ಣ ವಶದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಕೆಲವು. ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್.ಹೆಚ್.ವಿಲ್ಸನ್ ಎಂಬುವವನು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯರು ಬ್ಯಾಕ್ಟ್ರಿಯನ್ ಜನಗಳಿಂದ ನಾಣ್ಯ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿತರು ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ರೋಮಿನೊಡನೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ನಾಣ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಭಾರತೀಯರು ಪಡೆದರು ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.

ಜೇಮ್ಸ್ ಪ್ರಿಸೈಟ್ ಎಂಬುವವನ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯರು ಗ್ರೀಕರಿಂದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸುವ ವಿಧಾನ ಕಲಿತರು ಎಂದಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಗ್ರೀಕರಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ಭಾರತೀಯರು ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸುವ ವಿಧಾನ ಕಲಿತಿದ್ದರು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಪಂಚ್ ಚಿಹ್ನೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ಕಟ್ಟೀಸ್, ಎಂಬ ಗ್ರೀಕ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ನೀಡಿರುವ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ತಕ್ಷಶಿಲೆಯ ದೊರೆಯು ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರನಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಟ್ಯಾಲೆಂಟ್ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದನು ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಗ್ರೀಕ್ ನಾಣ್ಯಗಳು ಭಾರತೀಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿರಬಹುದೇ ಹೊರತು ಅವುಗಳ ಉಗಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಗ್ರೀಕರ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗೆ ಮೊದಲೇ ಭಾರತೀಯರು ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 4ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಕನನ ಮಾಡಿದಾಗ 1055 ಬೆಳ್ಳಿಯ ಪಂಚ್ ಚಿಹ್ನೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ ನಾಲ್ಕನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯ ಚಲಾವಣೆ ಇದ್ದಿತೆಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಬಹುದು.

ನಾಣ್ಯ ದೊರೆತ ವಿಧಾನ

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಣ್ಯಗಳು ದೊರಕುತ್ತವೆ.

1) ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ

2) ನಿರ್ಮಾಣ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ

3) ನಾಣ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಕರ ಮೂಲಕ

1) ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ:

 ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಣ್ಯಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿ ದೊರೆತಿವೆ. ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ರೋಮನ್, ಶಾತವಾಹನ, ಚುಟು, ಮರಾಠಿ, ನಾಣ್ಯಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗಿವೆ. ಬನವಾಸಿ, ಸನ್ನತಿ, ವಡ್ಡಗಾಂ, ಮಾಧವಪುರ, ತಲಕಾಡು, ಉಜ್ಜಯಿನಿ, ಪೆದ್ದವಗಿ, ವಡ್ಡಮಾನುಗಳಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳು ದೊರಕಿವೆ.

2) ನಿರ್ಮಾಣ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ:

1965 ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಹೆಚ್.ಎ.ಎಲ್. ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಭೂಮಿ ಅಗೆಯುವಾಗ 250 ರೋಮನ್ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳು ದೊರಕಿವೆ. 1891 ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಯಶವಂತಪುರದಲ್ಲಿ  ರೈಲ್ವೆ ಹಳಿಯನ್ನು ಹಾಕುವ ಸಲುವಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುವಾಗ 63 ರೋಮನ್ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳು ದೊರಕಿವೆ. ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚಿಕ್ಕ ಸಿಂಧಗಿಯಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರದ ಪಾತ್ರೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ 5534 ಪಂಚ್ ಚಿಹ್ನೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳು ದೊರಕಿದ್ದು, ಈ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಚಿಂತರಸ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿಯ ಬರಹವಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ದೊರೆತಿರುವ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಾಣ್ಯಗಳ ರಾಶಿ ಇದು. 1913 ರಲ್ಲಿ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ನಲ್ಲೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಡೂರು ಎಂಬಲ್ಲಿ 15462 ನಾಣ್ಯಗಳ ರಾಶಿ ದೊರೆಯಿತು. ಇವುಗಳು ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳಾಗಿದ್ದು, ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳ ರಾಶಿ ಎಂಬ ದಾಖಲೆ ಇದಾಗಿತ್ತು. ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದ ಅಮರಾವತಿಯಲ್ಲಿ 7668 ಪಂಚ್ ಮಾರ್ಕಿನ ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳು, ಭಾರತದ ಬಯಾನ ಎಂಬಲ್ಲಿ 1821 ಚಿನ್ನದ ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಲಭ್ಯವಾಯಿತು.

3) ನಾಣ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಕರ ಮೂಲಕ :

 ಕೆಲವು ಆಸಕ್ತ ಸಂಗ್ರಹಕಾರರು ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ನಾಣ್ಯಗಳು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಪ್ರಾಚೀನ ಬೇವಾಲಯಗಳಾದ ತಿರುಮಲೈ, ಕಾಂಚಿ, ಮದುರೈ, ಗುರುವಾಯೂರು ಸೋಮನಾಥ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೇರಳದ ತಿರುವನಂತಪುರದ ಪದ್ಮನಾಭ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಣ್ಯಗಳ ರಾಶಿ ದೊರೆತಿರುವುದು ಕಾಣಬಹುದು. ಲಂಡನ್ನಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ದೆಹಲಿಯ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ಕಲ್ಕತ್ತ, ಚೆನ್ನೈ, ಬೆಂಗಳೂರು ಹೈದರಾಬಾದ್ ಲಕ್ನೋ, ಭೂಪಾಲ್, ತಿರುವನಂತಪುರಂ, ಪೂನ, ಮುಂಬೈ ಮುಂತಾದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮ್ಯೂಸಿಯಂಗಳಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

1910 ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಮಿಸ್ ಮ್ಯಾಟಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಭಾರತೀಯ ನಾಣ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ) ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಣ್ಯಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಇದೂ ಒಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲು, ರಿಚರ್ಡ್ ಬರ್ನ್, ಹೆಚ್.ಆರ್.ನೆವಿಲ್, ಆರ್.ಬಿ.ವೈಟ್ ಹೆಡ್, ಹೆಚ್.ಎನ್. ಲೈಟ್ ಮುಂತಾದ ಐ.ಎ.ಎಸ್. ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಾಣ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿದರು.

ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ವಿ.ಎಸ್.ಅಗರವಾಲ್, ಎಸ್.ಆಲ್ಟೇಕರ್. ಎ.ಕೆ.ನಾರಾಯಣ್. ಪಿ.ಎಲ್.ಗುಪ್ತ, ಎಂ.ಹೆಚ್.ಕೃಷ್ಣ, ಬಿ.ಸಿ.ಸರ್ಕಾರ್, ಡಿ.ಡಿ.ಕೋಸಂಬಿ ಮುಂತಾದವರು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಭಾರತದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ಸಂಶೋಧನಾತ್ಮಕ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದುವರೆಗೆ 56 ಸಂಪುಟಗಳ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯನ್ನು “ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ದಿ ನ್ಯೂಮಿಸ್ ಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ” ದಲ್ಲಿ ಬರೆದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 1990 ರಲ್ಲಿ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯೂಮಿಸ್ ಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ “ಸ್ಟಡೀಸ್ ಇನ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಕಾಯಿನ್ಸ್” ಎಂಬ 17 ಸಂಪುಟಗಳನ್ನು ಈವರೆಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಐ.ಕೆ.ಶರ್ಮ, ಆರ್.ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ, ಡಾ: ಎ.ವಿ.ನರಸಿಂಹಮೂರ್ತಿ, ಮುಕುಂದ ಪ್ರಭು, ಡಾ:ಗಿರಿಜಾಪತಿ, ಗಣೇಶ್, ಡಾ: ಗೋಪಾಲ್, ಸತ್ಯಮೂರ್ತಿ, ನಿತ್ಯಾನಂದ ಪೈ. ಬೀನಾ ನರಸನ್ ಮುಂತಾದವರು ಸಂಗಂ, ಪಲ್ಲವ, ಶಾತವಾಹನ, ವಿಜಯನಗರ, ಸೇವುಣ ರಾಜವಂಶಗಳ ನಾಣ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ನಡೆಸಿ, ಸಂಶೋಧನಾತ್ಮಕ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನ

ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಮನೆತನಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಮಹತ್ವದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

ನಾಣ್ಯಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬದುಕಿನೊಂದಿಗೆ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ಸಾಹಿತ್ಯಾಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಚಾರವನ್ನು ನಾಣ್ಯಗಳು ದೃಢೀಕರಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ. ದೇವರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸುವ ಪರಂಪರೆಗೆ ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. ಕುಶಾನರ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಭಾರಿಗೆ ಶಿವ ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಬುದ್ಧ, ನಂದಿ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಕುಶಾನರ ದೊರೆ ಕಾನಿಷ್ಕನ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇರಾನಿಯನ್(ಪರ್ಶಿಯನ್)‌, ಗ್ರೀಕ್ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳ ಚಿತ್ರವಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ಅಂತೆಯೇ ಇದು ಕಾನಿಷ್ಕನ ಧರ್ಮ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವುದು ಒಂದು ಪದ್ಧತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದು, ಮುಂದೆ ಬಂದ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜವಂಶಗಳು ಇದರಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾದವು.

ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜ ರಾಣಿಯರ ಚಿತ್ರಗಳು, ದೇವ, ದೇವತೆಯರ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಕಲಾತ್ಮಕ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. ಕುಶಾನರ ಪ್ರಭಾವ ಗುಪ್ತರ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕಲಾತ್ಮಕವಾದ ನಾಣ್ಯಗಳಿಂದಲೇ ಗುಪ್ತರ ಯುಗ ʼಸುವರ್ಣಯುಗʼ ಎನ್ನುವಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಖ್ಯಾತಿಗಳಿಸಿತ್ತು. ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗದ ಕುದುರೆ, ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಸುಂದರ ಚಿತ್ರ, ಪರುಶುವಿನ ಚಿತ್ರವಿರುವ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯ, ವೀಣೆಯನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ನಾಣ್ಯಗಳು ಕಲಾವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಇಮ್ಮಡಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನ ಒಂದು ನಾಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಚಿತ್ರವಿದೆ. ಕುಮಾರಗುಪ್ತನ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು ನವಿಲಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯು ಮೊಸಳೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದಾಳೆ. ಗುಪ್ತ ದೊರೆಗಳ ಕಾಲವನ್ನು ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥದ ಪುನರುಜ್ಜಿವನ ಕಾಲವೆಂದೇ ಕರೆಯಲು ಈ ನಾಣ್ಯಗಳು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ.

ಕೆಲವು ಗಣರಾಜ್ಯಗಳ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳಾದ ಚಕ್ರ, ಸ್ವಸ್ತಿಕ, ಚೈತ್ಯ ನಂದಿ, ಮುಂತಾದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ವರ್ದನರ ಕಾಲದ ಹರ್ಷನ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವ, ಪಾರ್ವತಿಯರ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜಮನೆತನಗಳಾದ ಸೇವುಣ, ಚಾಲುಕ್ಯ, ಹೊಯ್ಸಳ, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವರಾಜ್ಯದ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದೇವ ದೇವಿಯಿರುವ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ವಿಜಯನಗರದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ. ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ದೇವ-ದೇವತೆಯರ ಚಿತ್ರ ಅಥವಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಇಲ್ಲದ ಒಂದು ನಾಣ್ಯವೂ ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶೈವ, ವೈಷ್ಣವ, ದೇವ ದೇವತೆಗಳ ನಾಣ್ಯಗಳು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಸರಸ್ವತಿ, ಪಾರ್ವತಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಗರುಡ, ನಂದಿ, ಗಣೇಶ, ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ, ಶ್ರೀರಾಮ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಈ ನಾಣ್ಯಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನು ತಿರುಪತಿ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರನಿಗೆ ಕನಕಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ 120 ಗ್ರೇನ್ ತೂಕದ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯವನ್ನು ಟಂಕಿಸಿದನು. ಇದನ್ನು ಜನರು ತಿರುಪತಿಯ ಹಣ ಎಂದೇ ಕರೆಯತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ತಿರುಪತಿ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರನ ಚಿತ್ರವಿದೆ.

ಮುಸ್ಲಿಂ ದೊರೆಗಳ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದೇವ ದೇವತೆಗಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ, ಮುಸ್ಲಿಂ ದೊರೆಗಳ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಕಾಣಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಅಪವಾದಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆ ಸಮೇತ ವಿವರಿಸಬಹುದು. ಮಹಮದ್ ಘೋರಿಯ ನಾಣ್ಯದ ಮುಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಚಿತ್ರವಿದೆ. ಮೊಗಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಕ್ಬರನ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ, ಸೀತೆಯರ ಚಿತ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಮ, ಸಿಯಾ ಎಂಬ ನಾಗರಿ ಬರಹ ಇರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದು. ಜಹಾಂಗೀರನು ತನ್ನ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಹಿಂದೂ ದ್ವಾದಷ ರಾಶಿ (ಮೇಷದಿಂದ ಮೀನದವರೆಗೆ) ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿದನು. ಹೈದರಾಲಿಯ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಶಿವ, ಪಾರ್ವತಿಯರ ಚಿತ್ರಗಳು ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ.

ಸೇವುಣರ ನಾಣ್ಯಗಳು, ಆಳುಪರ ನಾಣ್ಯಗಳು, ಇಕ್ಷಾಕು ಪೂರ್ವ ಚಾಲುಕ್ಯರು, ಸಾಮಂತ ರಾಜರು ಮತ್ತು ನಾಯಕರುಗಳ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಾಣ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ವಿಜಯನಗರದ ನಂತರದ ಅರಸು ಮನೆತನಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಯಾಗಿತ್ತು, ದೇವ ದೇವತೆಗಳ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ನಾಣ್ಯಗಳು ವಿಜಯನಗರದ ನಾಣ್ಯ ಪದ್ದತಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ, ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸಿದರು. ಒಡೆಯರ್ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೇ ಬಾರಿಗೆ ಟಂಕಶಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವರು ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜ ಒಡೆಯರ್, ಶ್ರೀ ರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಟಂಕಶಾಲೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಇವರ ವರಹ ಮತ್ತು ಅರ್ಧವರಹ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯದ ಮುಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಶಂಕ, ಚಕ್ರಧಾರಿಯಾದ ನರಸಿಂಹನ ಚಿತ್ರವಿದೆ. ಹಿಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜ ಎಂಬ ಬರಹವಿದೆ.

ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗ, ನವಿಲು, ಮೀನು, ಕುಳಿತಿರುವ ಗಣಪತಿ, ಕಾರ್ತಿಕೇಯ, ವೈಷ್ಣವ ನಾಮದ ಚಿಹ್ನೆಯೊಡನೆ ಶಂಖ, ಚಕ್ರ. ವೃಷಭ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಆನೆಯ ಮೇಲಿನ ಸವಾರ ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಿವೆ. ಈ ನಾಣ್ಯಗಳು ಕಂಠಿರಾಯ ಹಣ ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತಿಗೊಂಡಿದ್ದವು.

ಚಿಕ್ಕ ದೇವರಾಜ ಒಡೆಯರ್ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1673-1704)

ಇವರ ಕಾಲದ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಲಂಕೃತ ಕಮಾನಿನ ಮಂಟಪದೊಳಗೆ ನಾಟ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಅಲಂಕೃತ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ, ಬಲಗೈಯುಲ್ಲಿ ಬೆಣ್ಣೆಯ ಮುದ್ದೆ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪವಿದೆ. ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು ಚಿನ್ನ ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸಿದರು. ಇವರು ಟಂಕಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ವರಹದ ನಾಣ್ಯ ಇಕ್ಕೇರಿ ವರಹದ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ʼಹೊಸ ಇಕ್ಕೇರಿ ವರಹʼ ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ನಾಣ್ಯದ ಮುಮ್ಮಖದಲ್ಲಿ ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿಯರಿದ್ದಾರೆ. ಶಿವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶೂಲವಿದೆ. ಹಿಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ʼಶ್ರೀʼ ಎನ್ನುವ ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರವಿದೆ. ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿ ನಮೂನೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳು ತುಂಬಾ ಜನಾನುರಾಗಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಮೊದಲಿಗೆ ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿ ನಮೂನೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದವರು ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು. ಇಮ್ಮಡಿ ಹರಿಹರ, ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿಯರ ನಾಣ್ಯವನ್ನು ಅಚ್ಚು ಮಾಡಿಸಿದ್ದು ಈತ ಶೈವ ಧರ್ಮೀಯನಾಗಿದ್ದನು. ಇಮ್ಮಡಿ ದೇವರಾಯ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯರು ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿಯರ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿದರು. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿಯರ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯ ಎಷ್ಟು ಜನ ಪ್ರಿಯವಾಯಿತೆಂದರೆ ಆ ನಾಣ್ಯದ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಕೆಳದಿಯ ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನು ಮುಂದುವರೆಸಿದನು. ಸದಾಶಿವರಾಯ ಮತ್ತು ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕನ ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ವಾಮ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಾಪ ಎನ್ನುವ ಬಿರುದು ಇಲ್ಲದೇ ಹೋಗಿದ್ದರೆ ಇವರೀರ್ವರ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಕೆಳದಿಯ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ನಾಯಕನ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೂ ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿಯರ ವಿನ್ಯಾಸ ಕಾಣಬಹುದು. ಕೆಳದಿಯ ಈ ನಾಣ್ಯಗಳು ಇಕ್ಕೇರಿ ವರಹ ಎಂದೇ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಹೈದರಾಲಿ ಸಹ ಶಿವಪಾರ್ವತಿಯರ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿದ್ದು. ಒಂದು ವಿಶೇಷ. ಇದು ಬಹದ್ದೂರಿ, ಪಗೋಡ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಪಡೆದಿತ್ತು.

ವಿಷ್ಣು ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಚಿಹ್ನೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳು:

ಈ ರೀತಿಯ ಚಿಹ್ನೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಜಯನಗರದ ದೊರೆ ಮೊದಲನೇ ದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಈ ದೊರೆಯು ವಿಷ್ಣು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಅರ್ಧ ವರಹ ಮೌಲ್ಯದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿದ್ದನು. ಇಮ್ಮಡಿ, ಹರಿಹರ, ಈ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದನು. ಸದಾಶಿವರಾಯ, ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರು. ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಚಿಹ್ನೆ ಉಳ್ಳ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿದ್ದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಟಂಕಿಸಿದವರು ಕುಶಾನರು. ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರು, ಘೋರಿ ಮಹಮ್ಮದ್, ಇಂಡೋ ಬ್ಯಾಕ್ಟ್ರಿಯನ್ ದೊರೆ ಮೊದಲನೇ ಏಜಸ್ ತನ್ನ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ವಿಶೇಷ ವಿನ್ಯಾಸದ ನಾಣ್ಯವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದ್ದನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಆನೆಗಳು, ಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ ನೀರಿನಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಸ್ಯ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಕೌಶಾಂಬಿಯಲ್ಲಿ ದೊರಕಿರುವ ಅನೇಕ ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಚಿತ್ರವಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದು. ಹೂಣರ ದೊರೆ ಮಿಹಿರಗುಲನ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಚಿತ್ರವಿದೆ. ತ್ರಿಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ಕಲಚೂರಿ ದೊರೆ ಗಂಗೇಯ ದೇವನು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ನಮೂನೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಟಂಕಿಸಿದನು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಚಿತ್ರವಿದೆ. ಮಾಳ್ವದ ಪಾರಮಾರ ದೊರೆಗಳು, ಜಾಂದೇಲರು, ಗಹಡವಾಲರು, ಗೋವಿಂದ, ಚಂದ್ರ, ಕುಮಾರಪಾಲ ಮುಂತಾದ ರಾಜಮನೆತನಗಳು  ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಚಿತ್ರವಿರುವ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದ್ದರು. ಇವುಗಳು ತುಂಬಾ ಜನಾನುರಾಗಿಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದವು.

ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನರಸಿಂಹ:

ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿನರಸಿಂಹ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಹೊಯ್ಸಳ ದೊರೆ ಇಮ್ಮಡಿ ನರಸಿಂಹನ ಕಾಲದ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ. ನಂತರ ವಿಜಯನಗರದ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಿನರಸಿಂಹ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ಶ್ರೀರಾಮ:

ವಿಜಯನಗರದ ದೊರೆ ತಿರುಮಲರಾಯರು ಶ್ರೀರಾಮನ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿದ. ನಂತರ ಮೊಗಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಕ್ಬರ್‌ ನು  ಶ್ರೀ ರಾಮ ಸೀತೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸಿದ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಾ ಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಟಂಕಾ ನಾಣ್ಯಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ.

ದುರ್ಗಾದೇವಿ

ಕುಶಾನರು, ಹೊಯ್ಸಳರು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಪಾಳೇಗಾರರ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ ದೇವಿಯ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಮೈಸೂರಿನ ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜ ಒಡೆಯರ್‌ರವರು “ಶ್ರೀ ಚಾಮುಂಡಿ” ಎಂಬ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದ್ದು ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ದುರ್ಗಾದೇವಿಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ಹನುಮಂತ:

ಕ್ರಿ.ಶ. 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಲಚೂರಿಗಳು ಹನುಮಂತ ಹಾರುತ್ತಿರುವ ಅನೇಕ ನಮೂನೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಚಾಂದೇಲ ದೊರೆಗಳು, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹಾನಗಲ್ ಕದಂಬರ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಚಿತ್ರವಿದೆ. ವಿಜಯನಗರದ ದೊರೆ ಹರಿಹರನು ಹನುಮಂತನ ಚಿತ್ರವುಳ್ಳ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಬಳಕೆಗೆ ತಂದರು. ಬುಕ್ಕರಾಯನು ಇದೇ ರೀತಿ ಹನುಮಂತನ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸಿದನು.

ಕಾರ್ತಿಕೇಯ:

ಚಾಲುಕ್ಯ ದೊರೆ ವಿಕ್ರಮಾಧಿತ್ಯನು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮಿಶ್ರ ಲೋಹದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸಿದನು. ಇದರಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ದೇವತೆ ಸರ್ಪ ಮತ್ತು ನವಿಲು ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಿಂತಿರುವ ಈ ದೇವತೆಯನ್ನು ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಗರುಡ:

ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರದ ದೊರೆಗಳು ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತರ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಗರುಡನ ಚಿಹ್ನೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಗರುಡ ಚಿಹ್ನೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿದ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲನೆಯ ದೊರೆ ಹರಿಹರ. ನಂತರ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಗರುಡ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ:

ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನು ತಿರುಪತಿ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಕನಕಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರನ ಚಿತ್ರವಿರುವ 117 ಗ್ರೈನ್ ತೂಕದ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯವನ್ನು ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿದನು. ವಿಜಯನಗರದ ದೊರೆ ಶ್ರೀ ರಂಗರಾಯನು ಈ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದನು. ಇವನು 52 ಗ್ರೈನ್ ತೂಕವಿರುವ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ಚಿತ್ರವಿರುವ ನಾಣ್ಯವನ್ನು ಅಚ್ಚು ಮಾಡಿಸಿದನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ “ವೆಂಕೆಟೇಶ್ವರಾಯ ನಮಃ” ಎಂಬ ಬರಹವೂ ಇದೆ.

ಕೃಷ್ಣ

ವಿಜಯನಗರದ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಒಂದು ನಾಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಚಿಹ್ನೆ ಇರುವ ನಾಣ್ಯಗಳು ಇವೆ. ಇನ್ನು ಕೃಷ್ಣ ಮುದ್ರೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿದವರೆಂದರೆ ಮೈಸೂರಿನ ಒಡೆಯರು.

ಬ್ರಹ್ಮ ಸರಸ್ವತಿ:

ವಿಜಯನಗರದ ದೊರೆ ಇಮ್ಮಡಿ ಹರಿಹರನು ತನ್ನ ಚಿನ್ನದ ವರಹ, ಅರ್ಧ ವರಹ ನಾಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸರಸ್ವತಿಯ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದನು. ಗುಪ್ತರ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸರಸ್ವತಿಯರ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಭಾರತೀಯ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುವಷ್ಟು ದೇವ ದೇವತೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಇತರೆ ದೇಶಗಳ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಾಣ್ಯಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಒಂದು ಅಂಶ ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಈ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ತೋರಿದುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕತೆಗೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಮಹತ್ವವಿದ್ದಿತು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡಾಗ ನಾಣ್ಯಗಳು ಈ ಪರಿದಿಯ ಒಳಗೆ ಇದ್ದುದು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೆನಿಸುತ್ತವೆ.

ನಾಣ್ಯಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ತಿಳಿದು ಬರುವ ಸಂಗತಿಗಳು

1) ರಾಜ ಮಹಾರಾಜರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಒಲವು ತಿಳಿಯುವಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಮುಖವಾದದ್ದು. ಇದು ಸಾಹಿತ್ಯಾಧಾರದ ಲೋಪದೋಷಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

2) ಶೈವ, ವೈಷ್ಣವ, ಬೌದ್ಧ ಇತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ನಾಣ್ಯ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಂಥಗಳ ಸಹಬಾಳ್ವೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

3) ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅನೇಕ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸುಲ್ತಾನರು ಕೊನೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರೂ ಕೂಡಾ ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಕುಶಾನರು ಶೈವ, ಬೌದ್ಧ ಸಂಬಂಧದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಿದ್ದರು. ಹೈದರಾಲಿ, ಅಕ್ಬರ್, ಜಹಾಂಗೀರ್, ಅಷ್ಟೇ ಏಕೆ ಘೋರಿ ಮಹಮದ್,  ಕೂಡ ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ್ದನು.

4) ಒಂದೇ ರಾಜಮನೆತನದ ವಿವಿಧ ರಾಜರು ಶೈವ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚು ಮಾಡಿಸಿದ್ದು ಇನ್ನೊಂದು ವೈಶಿಷ್ಟವೆನ್ನಬಹುದು. ಚುಟುಕಲಾಂದ. ಶಿವಲಾನಂದರ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮರಾಠಿ ನಾಣ್ಯಗಳ ಕಟಾಂಜನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವೃಕ್ಷ ಪ್ರಮುಖ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಸ್ತಶಕದ ಮೊದಲ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ರಾಜರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು.

5) ಹೊರದೇಶದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದು ಇಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದ ಕುಶಾನರು ಭಾರತೀಕರಣಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ಕಾನಿಷ್ಕ, ಗ್ರೀಕ್, ಸುಮೇರಿಯನ್ ಎಲಾಮೈಟ್, ಪರ್ಶಿಯನ್ ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿರುವುದು ಕಾನಿಷ್ಕನ ಧರ್ಮಸಮನ್ವಯತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂದೇ ಹೇಳಬಹುದು. ಕುಶಾನರ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವ ಪರಂಪರೆಗೆ ಚಾಲನೆ ಲಭ್ಯವಾಯಿತು.

6) ಕುಶಾನರ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ದೇವತೆ, ದೇವಿ ಅರ್ಧೋಕ್ಷು ಭಾರತೀಯ ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕುಶಾನರ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಕುಶಾನರ ಈ ಧಾರ್ಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಮುಂದಿನ ಭಾರತೀಯ ರಾಜವಂಶೀಯರಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾದದ್ದು ಒಂದು ವಿಶೇಷವೇ ಸರಿ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವು ಕೇವಲ ಹಳೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ; ಇದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಯಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ.

ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ   ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ, ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು, ಕಲಾತ್ಮಕ ಸಾಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲಮಾನ ಮುಂತಾದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ನಾವು  ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ.

ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರದ ಅರ್ಥ

ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಶಾಖೆಯೆಂದರೆ ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರ. ಇದನ್ನು ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿ ಎಪಿಗ್ರಫಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.“Epigraphy” ಎಂಬ ಪದವು ಗ್ರೀಕ್ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು.

• “Epi” (ἐπί) = ಮೇಲೆ
• “Graphein” (γράφειν) = ಬರೆಯುವುದು

ಅದರ ಅರ್ಥ: “ಮೇಲೆ ಬರೆಯುವುದು” ಅಥವಾ “ಮೇಲ್ಮೈಯ ಮೇಲೆ ಬರಹ”.

ಈ ಪದವು ನಂತರ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಭಾಷೆಯ ಮೂಲಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ಗೆ ಸೇರಿ, 18ನೇ ಮತ್ತು 19ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಶಾಖೆಯಾಗಿ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದಿದೆ.

ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರ (Epigraphy) ಎಂದರೆ ಕಲ್ಲು, ಲೋಹ, ಮಣ್ಣು, ಗೋಡೆ, ತಂಬೆ, ನಾಣ್ಯಗಳು ಮುಂತಾದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಿದ ಅಥವಾ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡಿದ ಲಿಪಿ-ಲೇಖನಗಳ ಅಧ್ಯಯನ.

ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ:

• ಪ್ರಾಚೀನ ಲಿಪಿಗಳನ್ನು ಓದುವುದು
• ಅವುಗಳನ್ನು ವಿವರಣೆ ಮಾಡಿ ಭಾಷಾಂತರಿಸುವುದು
• ಇತಿಹಾಸ, ರಾಜಕೀಯ, ಸಮಾಜ, ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದು

ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಮೇಲ್ಮೈಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಿದ ಬರಹಗಳ ಅಧ್ಯಯನವೇ ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರ.ಬರಹಗಳ ಅಧ್ಯಯನಶಾಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರವು ಅಕ್ಷರಗಳ (graphemes) ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ, ಅವುಗಳ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ, ಅವುಗಳ ದಿನಾಂಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವರ್ಗೀಕರಣ, ಹಾಗೂ ಆ ಬರಹವನ್ನು ರಚಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ (Epigraphist) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬರಹದ ರೂಪ, ಲಿಪಿ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಶೈಲಿಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶಾಸನದಲ್ಲಿರುವ ಇತಿಹಾಸದ ಘಟನೆಗಳ ವಿವರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಕೆಲಸವಾಗಿದ್ದರೆ, ಶಾಸನವನ್ನು ಓದಿ, ಪುನರ್‌ರಚಿಸಿ, ದಿನಾಂಕ ನಿಗದಿಪಡಿಸುವುದು ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ

ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲಿ 16ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರವು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಲು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕ್ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯಿತು.

ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹತ್ವದ ಸಾಧನೆಯಿಂದಾಗಿ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ಹೈರೋಗ್ಲಿಫ್ ಲಿಪಿಯನ್ನು ರೋಸೆಟ್ಟಾ ಶಿಲಾಶಾಸನದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಓದುವುದು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಈ ಶಿಲಾಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ್, ಡೆಮೋಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹೈರೋಗ್ಲಿಫ್ ಲಿಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಬರಹವಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಜೀನ್-ಫ್ರಾಂಸ್ವಾ ಶಾಂಪೊಲಿಯನ್ ಮತ್ತು ಥಾಮಸ್ ಯಂಗ್ ಅವರು ವಿವೇಚಿಸಿದರು.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರ

ಭಾರತವು ಶಾಸನ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶಾಸನಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಟ ಅಶೋಕ (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 3ನೇ ಶತಮಾನ) ಕಾಲದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮಧ್ಯಯುಗದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸ ತಿಳಿಯಲು ಶಾಸನಗಳು ಮಹತ್ವದ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.

1886ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸಮೀಕ್ಷಾ ಇಲಾಖೆಯ (Archaeological Survey of India) ಶಾಸನ ಶಾಖೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಅದು ಊಟಿ ಮತ್ತು ಬಳಿಕ ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ಇ. ಹುಲ್ಟ್ಷ್, ವಿ. ವೆಂಕಯ್ಯ, ಹಚ್. ಕೃಷ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಡಿ. ಸಿ. ಸರ್ಕಾರ್ ಮುಂತಾದ ಪಂಡಿತರು ಭಾರತೀಯ ಶಾಸನ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬರವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆ

ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಬರವಣಿಗೆಯು ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೨೫೦೦- ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೧೫೦೦ರ ಕಾಲದ ಸಿಂಧೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮುದ್ರೆಗಳ ಮೇಲೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಲಿಪಿಯನ್ನಿನ್ನೂ ಸುಸಂಬದ್ಧವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಓದಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಬರೆಸಲಾಗಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ ಆ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಕೆಲವು ಜನರಿಗಾದರೂ ಓದು ಬರಹ ತಿಳಿದಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವಂತಿಲ್ಲ.

ಶಾಸನಾಧ್ಯಯನದ ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕರು

ವಿಲಿಯಂ ಜೋನ್ಸ್, ಲ್ಯಾನ್ಸನ್ ಮೊದಲಾದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪಂಡಿತರು ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿ ಯನ್ನು ಓದಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಹಳ ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ೧೮೩೭ರಲ್ಲಿ ಜೇಮ್ಸ್ ಪ್ರಿನ್ಸೆಪ್ ಎಂಬ ವಿದ್ವಾಂಸನು ಬ್ರಾಹ್ಮಿಲಿಪಿಯ ಒಗಟನ್ನೊಡೆಯಲು ಸಮರ್ಥನಾದನು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಿಲಿಪಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾದ ಅಕ್ಷರಮಾಲಿಕೆಯನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಬ್ಯುಹ್ವಲರ್ ನೆಂಬ ಜರ್ಮನ್ ಪಂಡಿತನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಅಂತೆಯೆ, ಮ್ಯಾಸ್ಸನ್, ಲ್ಯಾನ್ಸನ್, ಕನ್ನಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್ ಮೊದಲಾದ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯವಾದುದು.

ಶಾಸನದ ಉದ್ದೇಶ

1. ಶಾಸನವನ್ನು ಹಾಕಿಸಿದಂತಹ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಬರೆಸಿರುತ್ತಾನೆ.

2. ಅವನು ನಾಯಕ/ಅರಸನಾಗಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಯಶೋಗಾಥೆಯನ್ನು, ದಿಗ್ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾರುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ.

3. ತನ್ನ ಕಾನೂನು ಶಾಸನವಾಗಿರುವಾಗ ಅಂತಹ ಶಾಸನವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೂ ಜಾಹೀರುಮಾಡುವ ಇರಾದೆ ಅವನದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

4. ತಾನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ ದೇವಾಲಯದ ಮಾಹಿತಿಯು ಅಚಂದ್ರಾಕರವಾಗಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರಲಿ ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶಾಸನವನ್ನು ಅದರ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕೆತ್ತಿಸಿರುತ್ತಾನೆ.

5. ತಾನು ನೀಡಿದ ದಾನವನ್ನು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಜನರು ಯಾರೂ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡದಿರಲಿ ಎಂಬ ಶಾಪಭೀತಿಯನ್ನು ತುಂಬಿ ಶಾಸನವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.

6. ತಮ್ಮ ಕಾಲದ ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತ ಯಾವ ರೀತಿ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಮುಂದೆಯೂ ಅನುಚಾನವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲಿ ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶಾಸನವನ್ನು ಮಾಹಿತಿ ಹಂಚುವ ಸಲುವಾಗಿ ಶಾಸನ ಹಾಕಿಸಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

7. ಭೂಮಿಯ ಹಕ್ಕುದಾರಿಕೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಅದರ ಮೂಲೆ-ಮೂಲೆಗೂ ಗಡಿಗಲ್ಲು ಶಾಸನವಾಗಿರಬಹುದು.

8. ತನ್ನ ದೇಶ,ಅರಸ,ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಥವಾ ದನ,ಕರುಗಳ ಸಲುವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿ ಬಲಿದಾನಗೈದ ವೀರರ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಶಾಸನವನ್ನು ನೆಟ್ಟಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಶಾಸನವು ಅನೇಕ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ಶಾಸನದ ಸ್ವರೂಪ

ಶಾಸನವನ್ನು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ವರ್ಗೀಕರಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದು ಅದೇ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

೧. ರಾಜಶಾಸನ : ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಾರುವ ಲೇಖನ.

೨. ತಾಮ್ರಶಾಸನ : ಅರಸನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಕೊಟ್ಟ ಭೂದಾನ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ತಾಮ್ರ ಪಟ್ಟಿಕೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಬರಹ.

೩. ದಾನಶಾಸನ : ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ದಾನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ, ತಾಮ್ರಶಾಸನದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ, ಬರಹ.

೪. ಜಯಪತ್ರ : ವಿವಾದವೊಂದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೊಂದು ಪಕ್ಷದ ಗೆಲುವನ್ನು ಸಾರುವ ಬರಹ.

೫. ಯೂಪಶಾಸನ : ಯಜ್ಞಯಾಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಯೂಪ-ಸ್ತಂಭದ ಮೇಲಣ ಬರಹ. ಯಾಗದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಲಿ ಕೊಡಲಿರುವ ಪಶುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲೆಂದು ನೆಟ್ಟಿರುವ ಕಂಬಗಳೇ ಯೂಪಸ್ತಂಭ ಅಥವಾ ಶಾಸನಗಳು.

೬. ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನ : ದೇವಾಲಯ ಮುಂತಾದ ವಾಸ್ತುವಿನ ಭಾಗವಾದ ಸ್ತಂಭ ಅಥವಾ ಸ್ಮಾರಕಸ್ತಂಭದ ಮೇಲಿನ ಬರಹ.

೭. ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸನ : ಕಲ್ಲಿನ ದೇವತಾ ವಿಗ್ರಹಗಳ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಧಾತುನಿರ್ಮಿತ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ಬರಹ.

೮. ವಿಜಯಶಾಸನ : ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಗೆಲುವಿನ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಬರಹ.

೯. ವೀರಗಲ್ಲು: ನಾಡಿಗಾಗಿ ಮಡಿದ ವೀರನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಬರಹ. ಈ ಬರಹವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೃತನ ಪರಿವಾರಕ್ಕೆ ಕೊಡಮಾಡಿದ ದೇಣಿಗೆಯ ವಿವರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.

೧೦. ಮಾಸ್ತಿಕಲ್ಲು : ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ವೀರನ ಹೆಂಡತಿ ಅವನ ಚಿತೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಪ್ರಾಣಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡುವ ‘ಸಹಗಮನ’ ವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಬರಹ.

೧೧. ತುಜುಗೋಳ್ : ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಗೋವು ಪೂಜ್ಯನೀಯವಾಗಿತ್ತು. ವಿನಿಮಯದ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದ್ದು ಸುವರ್ಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಅವುಗಳನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧ ಸಾರಿದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ರೀತಿ ಸೆರೆ ಸಿಕ್ಕ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಹೋಗಿ ಹೋರಾಡಿ ಮಡಿದ ವೀರರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವೀರಗಲ್ಲುಗಳೇ ತುರುಗೋಳ್‌ಗಳು.

೧೨. ಪೆಣ್ಣುಯ್ಯಲ್ : ಪೆಣ್ಣುಯ್ಯಲ್ ಎಂದರೆ ಹೆಣ್ಣಿನ ಆರ್ತಧ್ವನಿ. ನೆರೆರಾಜ್ಯದ ವೈರಿಗಳು ಕದನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಮಾನಭಂಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವೀರನಾದವನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಾನರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಏರಿಬಂದ ವೈರಿಗಳು ಹೆಂಡಿರ ಮಾನಹರಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ವೀರಗಲ್ಲು “ಪೆಂಡಿರ ಉಡೆಯರ್ಚುವಲ್ಲಿ” ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಶಾಸನಗಳು ಅನೇಕ ಕಡೆ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.

೧೩. ಎಳಿವೆಸ : ಎಳವೆಸ ಎಂದರೆ ಒಡೆಯನ ಅಪ್ಪಣೆ ಎಂದರ್ಥ. ಆತನ ಉಪ್ಪಿನ ಋಣಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುವುದು ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ಧೈಯವಾಗಿದೆ. ಎಳವೆಸ ಯುದ್ಧವಾಗಿದ್ದು ತರಬೇತು ಪಡೆದ ಸೈನ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಈ ಸಂಘರ್ಷಣೆ ರಾಜ್ಯದ ಹಣೆಬರಹವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿ ಮಡಿದವರ ನೆನಪಿಗೆ ನೆಟ್ಟ ವೀರಗಲ್ಲುಗಳೇ ‘ಎಜವೆಸ’ಗಳು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಾವಳಿಯ ಶಾಸನ.

೧೪. ನಿಸಿದಿಗಲ್ಲು: ಸಮಾಧಿ ಮರಣ ಮತ್ತು ನಿಸಿದಿ ಹೊಂದುವ ಪದ್ಧತಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬೆಳದು ಬಂದ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ. ಜೈನ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೃಹಸ್ಥರು ಸನ್ಯಾಸನ ವಿಧಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಸಲ್ಲೇಖನ ವ್ರತದಿಂದ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದ್ದನ್ನು ಈ ನಿಸಿದಿಗಲ್ಲುಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ನಿಸಿದಿ ಅಥವಾ ನಿಷತ್ ಎಂದರೆ ಕುಳಿತಿರುವುದು ಎಂದರ್ಥ.

೧೫. ಕೂಟಶಾಸನ : ಸ್ವಹಿತಾಸಕ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿಸಿದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಕೂಟಶಾಸನ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಕೂಟಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ದಾಖಲೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಇವುಗಳನ್ನು ಕೃತಕ ಶಾಸನಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕೃತಕತೆಯನ್ನು ತಾಮ್ರಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಯಾರದೋ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಕಬಳಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಅಥವಾ ಅಧಿಕಾರ, ಅಂತಸ್ತನ್ನು ಗಳಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ವಂಚನೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಇವು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.

ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ

ಪೀಠಿಕೆ : ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರವು ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದು, ಕಲ್ಲು, ತಾಮ್ರಪತ್ರ, ಲೋಹ, ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು ಮುಂತಾದ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಉಳಿಯುವ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಿದ ಅಥವಾ ಬರೆಯಲಾದ ಶಾಸನಗಳ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಶಾಸನಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ನೇರ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಿಸಲು ಅವು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿವೆ. ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಕೇವಲ ಲಿಪಿ ಓದುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಅದು ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದ ಎಲ್ಲಾ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

1. ಲಿಪಿ ಮತ್ತು ಪಾಠ ಸಂಶೋಧನೆ(Script and Textual Criticism)

೧.ಲಿಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ:     ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಲಿಪಿಗಳ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನವಾಗಿದೆ.ಬ್ರಾಹ್ಮಿ,ಖರೋಷ್ಟಿ ಮೊದಲಾದ ಲಿಪಿಗಳ ರೂಪವಿಕಾಸ, ಅಕ್ಷರಗಳ ಶೈಲಿ, ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾಲನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲಿಪಿಯ ರೂಪಾಂತರಗಳು ಕೇವಲ ಬರವಣಿಗೆಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಲ್ಲ; ಅವು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವ, ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಳವಳಿಗಳ ಸೂಚಕಗಳಾಗಿವೆ.

೨. ಪಾಠ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶೆ :   ಶಾಸನಗಳು ಬಹುಪಾಲು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಅಕ್ಷರಗಳ ಕೊರತೆ, ಮಸಕಾದ ಭಾಗಗಳು ಅಥವಾ ಮುರಿದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಿಸಿ ಮರು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಠಸಂಶೋಧನೆ (Textual Criticism), ಪಠ್ಯತೂಲನೆ ಮತ್ತು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.

2. ರಾಜಕೀಯ ರಚನೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯತತ್ವ

೧. ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ     

ಶಾಸನಗಳು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಚಾರದ ಸಾಧನಗಳಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಶೋಕನ ಧಮ್ಮಶಾಸನಗಳು ರಾಜಕೀಯ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾದ ಅಧ್ಯಯನ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

೨. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕತೆ:  ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಶಾಸನವು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಶಾಸನಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲು ಸಹಕಾರಿ. ಅವು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

3. ಸಾಮಾಜಿಕ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ರಚನೆ

೧. ಸಾಮಾಜಿಕ ವರ್ಗೀಕರಣ : ಶಾಸನಗಳು ವರ್ಣ, ಜಾತಿ, ವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳ ವಿವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಸಮಾಜದ ರಚನೆ, ಅಧಿಕಾರದ ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಲನೆಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಸನಗಳು ಸಮಾಜದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.

೨. ಮಹಿಳಾ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಅಧ್ಯಯನ : ಮಹಿಳೆಯರು ದಾನಿಗಳಾಗಿ ಅಥವಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಮಹಿಳೆಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಕುರಿತು ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಬಹುದು.

4. ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಂಬಂಧಗಳು

 ೧. ಭೂಸ್ವಾಮ್ಯ ಮತ್ತು ದಾನಪದ್ಧತಿ : ತಾಮ್ರಪತ್ರ ಶಾಸನಗಳು ಭೂದಾನ ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿಗಳ ಕುರಿತು ವಿವರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಭೂಸ್ವಾಮ್ಯ, ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬಹುದು. ಭೂದಾನವು ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರದ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದೆ.

೨.ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಚಲಾವಣೆ :  ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಘಗಳು, ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರದ ಜಾಲವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಶಾಸನಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ.

5. ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆ

೧. ಧಾರ್ಮಿಕ ಬಹುಮುಖತೆ : ಬೌದ್ಧ, ಜೈನ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಶಾಸನಗಳು ದಾಖಲಿಸುತ್ತವೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ದಾನಗಳು ಮತ್ತು ಮಠಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿನಿಮಯದ ಸೂಚಕಗಳಾಗಿವೆ.

೨. ಕಲಾ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ:     ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಕುರಿತು ಶಾಸನಗಳು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಆಳವಾದ ಅಧ್ಯಯನ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

6. ಭೂಗೋಳ ಮತ್ತು ಕಾಲಸಂರಚನೆ

೧. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಭೂಗೋಳ : ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾದ ಸ್ಥಳನಾಮಗಳು, ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಯೋಜಿತ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.

೨. ಕಾಲನಿ‌ರ್ಣಯ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ ನಿರ್ಮಾಣ :  ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡಿರುವ ಸಂವತ್ಸರ, ತಿಥಿ ಮತ್ತು ರಾಜರ ಆಡಳಿತ ವರ್ಷಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಘಟನೆಗಳ ಕಾಲವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲಸಂರಚನೆ ಇತಿಹಾಸದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ :       ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರವು ಕೇವಲ ಸಹಾಯಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಲ್ಲ; ಅದು ಇತಿಹಾಸದ ಮೂಲಾಧಾರವಾಗಿದೆ. ಶಾಸನಗಳು ಸಮಕಾಲೀನ ದಾಖಲೆಗಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವು ಇತಿಹಾಸದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ನಂಬಲರ್ಹ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ. ಲಿಪಿ, ಭಾಷೆ, ರಾಜಕೀಯ, ಸಮಾಜ, ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಶಾಸನಶಾಸ್ತ್ರವು ಇತಿಹಾಸಶಾಸ್ತ್ರದ ಬಹುಮುಖ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.

ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸನಗಳು

1. ಅಶೋಕನ ಮಸ್ಕಿ,ಸನ್ನತಿ,ಗಿರ್‌ನಾರ್ ಶಾಸನಗಳು

2. ಸೋಹಗೌರ ಶಾಸನ,ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ

3. ಪರಾಂತಕನ ಉತ್ತರ ಮೆರೂರು ಶಾಸನ

4.ಕ್ಷತ್ರಪ ನಹಪಾನನ ನಾಸಿಕ್‌ ಶಾಸನ

5.ಮಥುರಾದ ಹುವಿಷ್ಕನ ಶಾಸನ

6. ಬನವಾಸಿಯ ಚುಟು ಅರಸರ ಶಾಸನ

7. ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಅಲಹಾಬಾದ್‌ ಶಾಸನ

8.ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಶಾಸನಗಳು

9. ಕಾಕುತ್ಸವರ್ಮನ ಹಲ್ಮಿಡಿಯ ಶಾಸನ

10.ಗುಡ್ನಾಪುರದ ಕದಂಬ ರವಿವರ್ಮನ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನ

11.ಬೋರ್ನಿಯೋದ ಪೂರ್ಣವರ್ಮನ ಶಾಸನ

12.ಹೊಯ್ಸಳರ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರದ ಶಾಸನಗಳು

13. ವಿಜಯನಗರದ ಹಂಪಿಯ ಶಾಸನಗಳು

ಈಜಿಪ್ಟ್‌ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಶಾಸನಗಳು

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ರಾಜರ ಕಣಿವೆ (Valley of the Kings) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆರು ಸಮಾಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 30 ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಶಾಸನಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಇವು ಕ್ರಿ.ಶ. ಮೊದಲನೆ ಶತಮಾನದಿಂದ ಮೂರನೇ ಶತಮಾನಗಳ ನಡುವೆ ಭಾರತೀಯರು ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದದ್ದಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ತಮಿಳು-ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದು, ಅವು ಆಧುನಿಕ ತಮಿಳು ಭಾಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಮಿಳು ಶಾಸನ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಚಾರ್ಲೆಟ್ ಶ್ಮಿಡ್ ಮತ್ತು ಇಂಗೋ ಸ್ಟ್ರೌಚ್ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿದರು. ಗ್ರೀಕ್, ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಬರಹಗಳು ಒಂದೇ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದು, ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತರಾಗಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಗ್ರೀಕ್ ಭಾಷೆಯನ್ನೂ ಓದಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪತ್ತೆ ಇಂಡೋ-ಈಜಿಪ್ಟ್ ಸಂಪರ್ಕಗಳು ರೋಮನ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಢವಾಗಿದ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಮುಖ್ಯವಾಗಿ “ಸಿಕೈ ಕೋಪಾನ್ ” ಎಂಬ ತಮಿಳು-ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಹೆಸರು ಐದು ಸಮಾಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಬಾರಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. “ಸಿಕೈ” ಪದವು ಸಂಸ್ಕೃತದ “ಶಿಖಾ” (ಕುಡುಮೆ/ಕಿರೀಟ) ಪದದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರಬಹುದು; “ಕೋಪಾನ್” ಪದವು ವಿಜಯ ಅಥವಾ ಹತ್ಯೆ ಅರ್ಥ ನೀಡುವ ತಮಿಳು ಮೂಲದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದು, “ಕೋಪಾನ್ ವರತ ಕಂಡನ್” (ಕೋಪಾನ್ ಬಂದು ನೋಡಿದನು) ಎಂಬ ಶಾಸನವೂ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ “ಕೋಪಾನ್” ಪದವು ಕೆಂಪು ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ಬರೇನಿಕೆ ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದು, ಸಂಗಂ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಚೀನ ಚೇರರ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಪುಗಲೂರು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿ.ಶ. 2–3ನೇ ಶತಮಾನ) ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಹೊಸ ಪತ್ತೆಗಳು ರೋಮನ್ ಈಜಿಪ್ಟ್ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ಜನರು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಭಾರತೀಯ ಶಾಸನಗಳು ಅಥವಾ ವಸ್ತುಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಸಂಶೋಧಕರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಈಜಿಪ್ಟ್ ನಡುವೆ ದೂರ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸಂಶೋಧಕರು ತಮಿಳು-ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿಗೆ ಹೋಲುವ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಕ್ರಿ.ಪೂ. 3ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ. ಮೊದಲಿನ ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ತಮಿಳು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಅಥವಾ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಈಜಿಪ್ಟ್ ತಲುಪಿರಬಹುದು ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಚೇರ, ಚೋಳ ಮತ್ತು ಪಾಂಡ್ಯರಂತಹ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳು ಕೆಂಪು ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಮೆಡಿಟೆರೇನಿಯನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಕ್ರಿಯ ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಸಿದ್ದವು.

ಶಾಸನಾಧ್ಯಯನದ ಮಹತ್ವ 

1. ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಮೂಲಗಳು

• ಶಾಸನಗಳು ಭಾರತದ ರಾಜರು, ಯುದ್ಧಗಳು, ಜಯಗಳಿಸಿದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕ್ರಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನೇರವಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.
• ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಅಲಹಾಬಾದ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಶಾಸನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ.
• ರುದ್ರದಾಮನನ ಜುನಾಗಢ ಶಾಸನವು ಆ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಶಾಸನಗಳು ರಾಜವಂಶಗಳ ವಂಶಾವಳಿ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

2. ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ

• ವಿವಾಹ ಪದ್ಧತಿ, ಕನ್ಯಾಶುಲ್ಕ–ವರದಕ್ಷಿಣೆ ನಿಷೇಧ, ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿವಾದಗಳ ಪರಿಹಾರ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.
• ರಾಜರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.
• ಸಹಗಮನ (ಸತಿ), ಮೆರವಣಿಗೆ ಸವಾರಿ ಮುಂತಾದ ಆಚಾರ–ವಿಚಾರಗಳ ಮಾಹಿತಿಯೂ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
• ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಂತಗಳ ಜನರು ಪರಸ್ಪರ ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

3. ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳ ಮಾಹಿತಿ

• ಕೃಷಿಯೇ ಮುಖ್ಯ ಜೀವನೋಪಾಯವಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ಶಾಸನಗಳು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ.
• ನೀರಾವರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗಿದೆ (ಉದಾ: ಸುದರ್ಶನ ಕೆರೆ).
• ತೆರಿಗೆ ಪದ್ಧತಿ – ಇರೈ, ಕಡಮೆ, ವೆಟ್ಟಿ ಮುಂತಾದ ತೆರಿಗೆಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ.
• ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಘಗಳು – ಅಯ್ಯಾವೋಳೆ ಐನೂರ್ವರು ಮುಂತಾದ ವಣಿಕಸಂಘಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆ.
• ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ವಿವರ.

4. ಧಾರ್ಮಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯ

• ಹೆಲಿಯೋಡೋರಸ್‌ನ ಬೆಸ್‌ನಗರ ಗರುಡಸ್ತಂಭ ಶಾಸನವು ಭಾಗವತ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆ, ವೈದಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ.
• ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳು ಸಹಬಾಳ್ವೆಯಿಂದ ಇದ್ದುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯ.

5. ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿವರಗಳು

• ಒಂದನೇ ಪರಾಂತಕನ ಕಾಲದ ಉತ್ತರಮೇರೂರಿನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಸಭೆಯ ಚುನಾವಣಾ ವಿಧಾನಗಳ ವಿವರಗಳಿವೆ.
• ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕೋಪಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡಿದ ವಿವರಗಳು (ಮಹಾಸ್ಥಾನ ಶಾಸನ).
• ಶಾಸನಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

6. ಶಿಕ್ಷಣದ ಬೆಳವಣಿಗೆ

• ತಿರುಮುಕೂಡಲ್, ಎಣ್ಣಾಯರಂ ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳಗಳ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ.
• ಶಿಕ್ಷಕರ ವೇತನ, ಪಠ್ಯ ವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮಾಹಿತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
• ಶಿಕ್ಷಣವು ಸಂಘಟಿತ ಹಾಗೂ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

7. ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಾಕ್ಷ್ಯ

• ಜೋಗಿಮಾರಾ ಗುಹಾ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನರ್ತಕಿಯ ಉಲ್ಲೇಖ – ನೃತ್ಯಕಲೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆ.
• ಕುಡಿಮಿಯಾಮಲೈ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತದ ಉಲ್ಲೇಖ.
• ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಶೈಲಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ (ಉದಾ: ಜುನಾಗಢ ಶಾಸನ).
• ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು, ಅಲಂಕಾರ ಶೈಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

8. ಭೌಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿ

• ಕರ್ನಾಟಕದ ಹೆರಗು ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಕಾಶ್ಮೀರ ಮೂಲದ ಕುಟುಂಬದ ವಲಸೆ ಉಲ್ಲೇಖ.
• ಜಾವಾ, ಸುಮಾತ್ರಾ, ಬೋರ್ನಿಯೋ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಭಾವದ ಶಾಸನಗಳು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.
• ವಿದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪರ್ಕದ ಸಾಕ್ಷ್ಯ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಶಾಸನಗಳು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ. ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಕುರಿತು ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅವು ನಮ್ಮ ಭೂತಕಾಲದ ನಿಖರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ..

1. ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅರ್ಥ:

ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದರೆ ಮಾನವ ಸಮುದಾಯದ ಭೂತಕಾಲದ ಜೀವನವನ್ನು ಬೌದ್ಧಿಕ ಅವಶೇಷಗಳ  ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಶಾಸ್ತ್ರ.

ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿ ಆರ್ಕಿಯಾಲಜಿ (Archaeology)  ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. Archaeology ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಗ್ರೀಕ್ ಪದಗಳಿಂದ ಬಂದಿದೆ.

Archaios (ಆರ್ಕಿಯೋಸ್‌) ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಅಥವಾ ಹಳೆಯ Logos  (ಲೋಗೋಸ್‌)  ಎಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರ ಅಥವಾ ಅಧ್ಯಯನ.

Archaios ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಎಂದರ್ಥವಿದ್ದರೂ ಪ್ರಾಚೀನ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಅವಶೇಷ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಪ್ರಾಚೀನ ವಸ್ತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಡುವ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನವಾಗಿದೆ.

ಶೈಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಪುರಾತನ ಅವಶೇಷಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಮಾನವನ  ಗತಕಾಲದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿವಿಧ ಮುಖಗಳನ್ನು ವಿವೇಚಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ.

ಪುರಾತನ ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನ ಅವಶೇಷಗಳೆಂದರೆ ಮಾನವನು ತಾನು ಜೀವಂತವಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿರಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅವನು ವಾಸವಿದ್ದ ಮನೆ,  ಗುಹೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ರಚಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳು, ಕಟ್ಟಡಗಳು, ದೇಗುಲಗಳು, ಪ್ರತಿಮೆ, ಮಡಿಕೆ, ಕಲ್ಲಿನ ಆಯುಧ, ಸಲಕರಣೆಗಳು, ಆಟಿಕೆಗಳು, ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯ, ಮುದ್ರೆ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾಚ್ಯ ಅವಶೇಷಗಳ ಅಡಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಆ ಕಾಲದ ಜನಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಅಂದರೆ ದೊರೆತ ಅವಶೇಷಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನವೇ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ.

2.  ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಗಳು

ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾದ ಡಾ. ಹೆನ್ರಿ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ

ʻʻ  ಹಿಂದಿನ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರʼʼ

ಗ್ರಹಮ್‌ ಕ್ಲಾರ್ಕ್‌ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ʻʻಗತಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸದ ಪುನರ್ ರಚನೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾಚ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಧ್ಯಯನವೇ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ.ʼʼ

ಎಚ್‌.ಡಿ ಸಂಕಾಲಿಯ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ʻʻಮಾನವನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗಿನಿಂದಲೂ ಅವನು ಕಾಲಾನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ ವಸ್ತುಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಮಾನವನ ಇತಿಹಾಸದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಯತ್ನವೇ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರʼʼ.

ಡೇವಿಡ್ ಹರ್ಟ್ಸ್ ಥಾಮಸ್:

ʻʻಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರವು ನೀವು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ ಅದು ನೀವು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು.ʼʼ

ಕೆತ್ಲಿನ್ ಕೆನ್ಯಾನ್

ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ʻʻ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಮಾನವ ಜನಾಂಗದ ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ಅದರ ಭೌತಿಕ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಹಿಡಿಯುವ ಮತ್ತು ಈ ಭೂತಕಾಲದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಅಧ್ಯಯನವಾಗಿದೆ.

ಶೈಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಈ ರೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದು

ʻʻ ಹಿಂದಿನ ಮಾನವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ ಭೌತಿಕ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಹೊರತೆಗೆಯುವ ದಾಖಲಿಸುವ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಮೂಲಕ ಗತಕಾಲದ ಮಾನವ ಜೀವನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರʼʼ

3. ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸ್ವರೂಪ

ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಮಾನವ ಇತಿಹಾಸದ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಭೌತಿಕ ಅವಶೇಷಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಮಾನವ ಸಮುದಾಯಗಳ ಪುರಾತನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಸಮಾಜ, ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಅವಶೇಷಗಳು, ನಿರ್ಮಿತಿಗಳು, ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿತ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಸ್ವರೂಪ ಬಹುಮುಖವಾಗಿದ್ದು, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನಗಳನ್ನೂ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ.

1. ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರ

ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಸಮೀಕ್ಷೆ, ಉತ್ಖನನ, ವರ್ಗೀಕರಣ, ದಿನಾಂಕ ನಿರ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಪದರಶಾಸ್ತ್ರ (Stratigraphy), ಕಾರ್ಬನ್ ಡೇಟಿಂಗ್‌ (Carbon Dating), GIS ನಕ್ಷೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಇತ್ಯಾದಿ ತಂತ್ರಗಳು ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನಗಳು ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.

2. ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ

ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಮಾನವ ವರ್ತನೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಘಟನೆ, ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಾನವರು ತಮ್ಮ ಪರಿಸರದೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ರಚನೆ ಹೇಗೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದು ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಶಾಸ್ತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ.

3. ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಇತಿಹಾಸಾತ್ಮಕ ಶಾಸ್ತ್ರ

ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭೌತಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲದ ಪೂರ್ವಇತಿಹಾಸದ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಇತಿಹಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಪುರಾತತ್ವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿಗೂ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

4. ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಂತರ್‌ ಶಾಖೀಯ ಸ್ವಭಾವ

ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಭೂಗರ್ಭಶಾಸ್ತ್ರ, ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ, ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ, ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ, ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ.

• ಭೂಗರ್ಭಶಾಸ್ತ್ರವು ಮಣ್ಣಿನ ಪದರಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
• ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರವು ದಿನಾಂಕ ನಿರ್ಧಾರ ತಂತ್ರಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.
• ಪ್ರಾಣಿಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವು ಎಲುಬುಗಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಾವಶೇಷಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತವೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಸ್ವಭಾವತಃ ಅಂತರ್ ಶಾಖೀಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಜ್ಞಾನಶಾಖೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಂತರ್‌ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

5. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಸ್ವಭಾವ

ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ವಸ್ತುಗಳ ಪತ್ತೆಗಿಂತಲೂ ಅವುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ. ಪತ್ತೆಯಾದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಸಂದರ್ಭದೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳು, ಕಲಾತ್ಮಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

6. ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಆಧಾರಿತ ಶಾಸ್ತ್ರ

ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಕ್ಷೇತ್ರಕಾರ್ಯ (ಸಮೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಖನನ) ಹಾಗೂ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಕಾರ್ಯ (ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ) ಎರಡನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಸರಿಯಾದ ದಾಖಲಾತಿ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಪುರಾತತ್ವ ಅಧ್ಯಯನದ ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ.

7. ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಶಾಸ್ತ್ರ

ಆಧುನಿಕ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸ್ಮಾರಕಗಳು, ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾತನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ.

 ಉಪಸಂಹಾರ:

ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಸ್ವರೂಪವು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಇತಿಹಾಸಾತ್ಮಕ, ಅಂತರಶಾಖೀಯ ಮತ್ತು ವಿವರಣಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ಭೌತಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಭೂತಕಾಲ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನಗಳ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾನವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಿರಂತರತೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ.

4. ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ

ಪೀಠಿಕೆ:

ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ (Archaeology) ಎಂದರೆ ಮಾನವ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿಕಾಸವನ್ನು ಭೌತಿಕ ಅವಶೇಷಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿದ್ಯಾಶಾಖೆ. “Archaios” (ಪ್ರಾಚೀನ) ಮತ್ತು “Logos” (ಅಧ್ಯಯನ) ಎಂಬ ಗ್ರೀಕ್ ಪದಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಮಾನವ ಜೀವನದ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಆಧುನಿಕ ಯುಗದವರೆಗಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯ ಮೂಲಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಅಥವಾ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪುರಾತತ್ವವೇ ಪ್ರಮುಖ ಇತಿಹಾಸ ಮೂಲವಾಗುತ್ತದೆ.

1. ಪುರಾತನ ಮಾನವ ಜೀವನದ ಅಧ್ಯಯನ : ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳಿಗಿಂತ ಮುಂಚಿನ ಕಾಲವನ್ನು ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅವಧಿಯ ಮಾನವರ ಜೀವನಶೈಲಿ, ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ, ಉಪಕರಣಗಳ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪುರಾತತ್ವ ಅವಶೇಷಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಲು ಯುಗದ ಉಪಕರಣಗಳು, ಗುಹಾಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರೆ ಅವಶೇಷಗಳು ಮಾನವ ವಿಕಾಸದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

2. ನಾಗರೀಕತೆಗಳ ಉದಯದ ಅಧ್ಯಯನ : ಸಿಂದೂ ಬಯಲಿನ ನಾಗರೀಕತೆ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳು ನಗರ ಯೋಜನೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗಿವೆ. ನಗರ ವಿನ್ಯಾಸ, ನೀರಿನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಇವುಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

3. ಉತ್ಕನನ(Excavation) ಮತ್ತು ಪದರಕ್ರಮದ(Stratigraphy) ಅಧ್ಯಯನ : ಪುರಾತತ್ವದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕನನ ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಪದರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾಲಕ್ರಮ ನಿರ್ಧಾರ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪದರಕ್ರಮವು ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಲನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಮೂಲಾಧಾರವಾಗಿದೆ.

4.  ದಿನಾಂಕ ನಿರ್ಧಾರ ತಂತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ: ಕಾರ್ಬನ್-14 ಪರೀಕ್ಷೆ(Carbon Dating Method), ಥರ್ಮೊಲ್ಯೂಮಿನೆಸೆನ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಡೆಂಡ್ರೋಕ್ರೋನಾಲಜಿ ಮುಂತಾದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ವಸ್ತುಗಳ ವಯಸ್ಸನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

5. ವಾಸಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ ಅಧ್ಯಯನ : ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ಸಮಾಧಿ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಸಮಾಜದ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆಗಳ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಬೃಹತ್‌ ಶಿಲಾ ಯುಗ ಕಾಲದ ಸಮಾಧಿಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಯನ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿವೆ.

6. ಜೀವನೋಪಾಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನ :   ಕೃಷಿ ಉಪಕರಣಗಳು, ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕುರಿತು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಉತ್ಪಾದನೆ, ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಜಾಲಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಪುರಾತತ್ವದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.

7.  ಪರಿಸರ ಪುರಾತತ್ವ (Environmental Archaeology)ದ ಅಧ್ಯಯನ : ಪರಿಸರ ಪುರಾತತ್ವವು  ಮಾನವ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ, ಮಣ್ಣಿನ ಸಂರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಸ್ಯ-ಪ್ರಾಣಿ ಅವಶೇಷಗಳು ಮಾನವ ಜೀವನದ ಮೇಲೆ ಪರಿಸರದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

8.  ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಜಲ ಪುರಾತತ್ವ ದ ಅಧ್ಯಯನ :  ಸಮುದ್ರದಡಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಹಡಗು ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ಮುಳುಗಿದ ನಗರಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ನಾವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿ. ಇದು ಪುರಾತತ್ವದ ವಿಸ್ತೃತ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.

9. ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅಧ್ಯಯನ :   ದೇವಾಲಯಗಳು, ಅರಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೋಟೆಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಲೆ ಮಾನವನ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿವೆ.

10. ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅಧ್ಯಯನ : ಲೋಹಶಿಲ್ಪ, ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಾಧನಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಿಕಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಂಚು ಯುಗದಿಂದ ಲೋಹ ಯುಗದವರೆಗೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಪುರಾತತ್ವದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿವೆ.

11. ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಭೂವಿಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನ : ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ, ಭೂವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಂತರಶಾಖಾ ವಿಧಾನವು ಸಮಗ್ರ ಇತಿಹಾಸ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿ.

12. ಡಿಜಿಟಲ್ ಪುರಾತತ್ವ : GIS ಎಂದರೆ ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಾಹಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಇದು ಸ್ಥಳಸಂಬಂಧಿತ (spatial) ಡೇಟಾವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ ಮತ್ತು ನಕ್ಷೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಪುರಾತತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಗಳ ವಿಸ್ತಾರ, ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಹಂಚಿಕೆ, ನದಿ-ಪರ್ವತಗಳ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ GIS ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ  3D ಮಾದರೀಕರಣ ಮುಂತಾದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಪುರಾತತ್ವ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಆಧುನಿಕಗೊಳಿಸಿವೆ.

13. ರಿಮೋಟ್ ಸೆನ್ಸಿಂಗ್ (Remote Sensing) : ರಿಮೋಟ್ ಸೆನ್ಸಿಂಗ್ ಎಂದರೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಉಪಗ್ರಹಗಳು, ವಿಮಾನಗಳು ಅಥವಾ ಡ್ರೋನ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ದೂರದಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ವಿಧಾನ. ಮಣ್ಣಿನ ಬಣ್ಣ, ಸಸ್ಯಾವರಣ ಮತ್ತು ಭೂಪರಿವರ್ತನೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಭೂಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಪುರಾತತ್ವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಭೂಗತ ನಗರಗಳ ಗುರುತು, ಕೃಷಿಭೂಮಿಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವಿತಿರುವ ಕಟ್ಟಡ ಅವಶೇಷಗಳ ಪತ್ತೆ ಮುಂತಾದವು ಪುರಾತತ್ವ ಸಮೀಕ್ಷೆಗೆ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಮಾಹಿತಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಡ್ರೋನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಹೆಚ್ಚಿನ ರೆಸಲ್ಯೂಷನ್ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿ ತೋಡುಗೈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಿದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ:  ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ಬಹುಮುಖವಾಗಿದೆ. ಇದು ಮಾನವ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುವ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸದಿಂದ ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಇತಿಹಾಸ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಪುರಾತತ್ವವು ಕೇವಲ ಉತ್ಕನನ ಶಾಸ್ತ್ರವಲ್ಲ; ಅದು ತತ್ವಚಿಂತನೆ, ವಿಧಾನಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅಂತರಶಾಖಾ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಸಮಗ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.

5.  ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಹತ್ವ

 1. ಪೂವ್ರೈತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲದ ಏಕೈಕ ಮೂಲ : ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಬರವಣಿಗೆಯಿಲ್ಲದ ಕಾಲದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಲು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವೈತಿಹಾಸಿಕ ಮಾನವರು ಯಾವುದೇ ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ.

ಆದರೆ ಅವರು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ

• ಕಲ್ಲು ಉಪಕರಣಗಳು
• ಅವರು ಬರೆದ ಗುಹಾ ಚಿತ್ರಗಳು
• ಅವರ ಎಲುಬುಗಳು
• ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತುಆ ಕಾಲದ ಮಣ್ಣು ಪದರಗಳ

ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ನಾವು ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮಾನವ ಇತಿಹಾಸದ ಆರಂಭಿಕ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು.

2. ಮಾನವ ವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ : ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಮಾನವನು

• ಕಾಡು ಜೀವನದಿಂದ ಕೃಷಿ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ನಗರ ನಾಗರಿಕತೆಗೆ ಹೇಗೆ ಬದಲಾದನು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ದೈಹಿಕ ವಿಕಾಸವನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ,
• ಭಾಷೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ
• ಧರ್ಮದ ಉದ್ಭವ
• ಕಲೆ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಾರಂಭ
  ಇವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

3. ಭೂತಕಾಲದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನ : ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಕೆಳಕಂಡ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ:

• ಕಾರ್ಬನ್ ದಿನಾಂಕ ನಿರ್ಣಯ(Carbon Dating/Carbon-೧೪)
• ಮಣ್ಣು ಪದರಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ
• DNA ಅಧ್ಯಯನ
• ಲೋಹ ಮತ್ತು ಮಡಿಕೆಗಳ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಇದರಿಂದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಊಹೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲ, ವಸ್ತುನಿಷ್ಠ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧರಿಸಿ ಕಟ್ಟಬಹುದು.

4.  ಇತಿಹಾಸದ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮತ್ತು ತಿದ್ದುಪಡಿ : ಲಿಖಿತ ಮೂಲಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ:

• ರಾಜರನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಹೊಗಳುತ್ತವೆ
• ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ
• ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುತ್ತವೆ ಆದರೆ ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು:
• ನಿಜಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ
• ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ
• ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಇದು ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಪೂರಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ.

5. ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅರಿವು : ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಿಂದ ಕೆಳಕಂಡ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ.

• ಮನೆಗಳ ಗಾತ್ರ → ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿ
• ಸಮಾಧಿಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ → ವರ್ಗಭೇದ
• ಉಪಕರಣಗಳು → ಉದ್ಯೋಗ. ಇದರಿಂದ ಹಳೆಯ ಸಮಾಜದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಜೀವನಮಟ್ಟ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

6. ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳು : ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ನಾಣ್ಯಗಳು, ಮಡಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳ ಮೂಲಕ:

• ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ
• ವಸ್ತು ವಿನಿಮಯ
• ಕೈಗಾರಿಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

7. ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅರಿವು :  ಮೂರ್ತಿಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು, ಯಜ್ಞಕುಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಗಳ ಮೂಲಕ:

• ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳು
• ಪೂಜಾ ಪದ್ಧತಿಗಳು
• ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು.

8. ಪರಿಸರದ ಅರಿವು :  ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು: ಹಳೆಯ ಹವಾಮಾನ

• ಪ್ರವಾಹ ಮತ್ತು ಬರ
• ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇವು ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ಏಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಪತನಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಕಾರಣವಾದವು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಇಂದಿನ ಪರಿಸರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪಾಠಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

9. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ : ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಪುರಾತನ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಇದು:

• ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.
• ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆಮ್ಮೆ ಹಾಗೂ
• ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತಾಗಿದ್ದು ಇವುಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ

10. ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನ : ಯಾವುದೇ ದೇಶದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಉಗಮ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದು ವಿವಿಧ(ದೇಶೀಯ ಅಥವಾ ಪರದೇಶೀಯ) ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವೂ ಆಗಿದ್ದು ಕೊಡುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ನಿರಂತರವಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಚಲನಶೀಲತೆಯ ಲಕ್ಷಣವೂ ಹೌದು. ಇವುಗಳ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು ಅದರ ಮಹತ್ವವೂ ಆಗಿದೆ.

 11. ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ರಾಷ್ರೀಯ ಮಹತ್ವ : ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು:

• ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಇತಿಹಾಸದ ಆಳವಾದ ಅರಿವು ನೀಡುತ್ತದೆ
• ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ
• ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ

ಉಪಸಂಹಾರ : ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಮಾನವ ಇತಿಹಾಸದ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಪೂರ್ವೈತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲದಿಂದ ಇಂದಿನ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಮಾನವ ಜೀವನದ ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಇದು ಕೇವಲ ಹಳೆಯ ವಸ್ತುಗಳ ಅಧ್ಯಯನವಲ್ಲ;
ಮಾನವ ಸಮಾಜದ ವಿಕಾಸ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಗಳ ಸಮಗ್ರ ಅಧ್ಯಯನವಾಗಿದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಸಮಾಜವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ.

ಮುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯಿಂದ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ರಚನಾಕಾರರು ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿದರು. ರಾಜಕೀಯದಿಂದ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ದೂರವಿಡಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಅಧಿಕಾರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ನೀಡಿದರು. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಇಂದು ಚುನಾವಣೆಗಳು ನ್ಯಾಯ ಸಮ್ಮತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಚುನಾವಣಾ ಅಧಿಕಾರಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ.

1. ವಿವಿಧ ಚುನಾವಣೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ನಿರ್ದೇಶನ ಹಾಗೂ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಾಡುವುದು:

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ 324ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಹೊತ್ತಿದೆ. ʻʻಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸಚಿವಾಲಯದ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ನಿರ್ವಚನ ಸದನ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.ʼʼ ಇಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮುಖ್ಯ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಉಪಚುನಾವಣಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗಗಳ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ, ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಹುದ್ದೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯು ಸಹ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಹೆಗಲಮೇಲಿದೆ. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿ ತಯಾರಿಕೆ, ಚುನಾವಣಾ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯ ಸಿದ್ಧತೆ, ಮತಗಳ ಎಣಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಆಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

2. ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಗಡಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು:

ಸಂಸತ್ತು ಕಾಲ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಪಾಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಕಾರ ಮತಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಮರು ವಿಂಗಡಣಾ ಆಯೋಗ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಇತ್ತೀಚಿನ ಜನಗಣತಿಯ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ದೇಶದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೋಕಸಭಾ ಹಾಗೂ ವಿಧಾನಸಭಾ ಮತಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮತಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅಥವಾ ಮತಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಇಂಬು ಕೊಡದ ಹಾಗೆ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಕೊಡಬೇಕಾದದ್ದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷೇತ್ರ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣಾ ಆಯೋಗದ ಶಿಫಾರಸ್ಸಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.

3. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು:

ದೇಶದ ಎಲ್ಲಾ ಮತದಾರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಅರ್ಹ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಲ್ಲದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅಂತವರನ್ನು ಅರ್ಹ ಮತದಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಮತದಾನ ಮಾಡಲು ಅವರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವಂತಿಲ್ಲ. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಆಯೋಗವು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಬೇಕು. ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತದಾರನ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಮೃತರಾದವರ ಹೆಸರು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಬಹುದು. ಆಗ ಮತದಾರರ ಹೆಸರನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಮತ್ತು ಕೈಬಿಡುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

4. ಚುನಾವಣಾ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದು:

ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇಲೆ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಆದೇಶ ನೀಡಿದ ನಂತರವೇ ಆಯೋಗವು ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ ಚುನಾವಣಾ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಾಮಪತ್ರವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವ ದಿನಾಂಕ ನಾಮಪತ್ರಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆ ಹಾಗೂ ನಾಮಪತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ದಿನಾಂಕಗಳ ವಿವರಗಳಿರುತ್ತವೆ.

5. ಪಕ್ಷಗಳ ನೋಂದಣಿ ಹಾಗು ಚಿನ್ಹೆಗಳ ಹಂಚಿಕೆ:

ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಯೋಗವು ಸೂಕ್ತ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ  ನೋಂದಾವಣೆಗೊಂಡ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ಅನಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ದೇಶವಾಗಿದ್ದು ಇಂದಿಗೂ ಬಹುಪಾಲು ಮತದಾರರು ಓದು ಬರಹ ಬಾರದೆ ಇರುವವರು ಇದ್ದಾರೆ. ಅಂತವರಿಗೆ ಈ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತದಾನ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ದೇಶದ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. 1951 ರ ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ ಕಾಯಿದೆ ೫(೧) ನೇ  ವಿಧಿಯ ಅನ್ವಯ ಭಾರತದ ಪ್ರತಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ವಿತರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಪಡೆದಿದೆ. ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯ ಕುರಿತು ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಎದ್ದಾಗ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರ ಇದೆ ಎಂದು ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಹೇಳಿತು.

6. ಮರು ಚುನಾವಣೆಗೆ ಆದೇಶಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ:

ಸಂವಿಧಾನದ 324ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಅಗತ್ಯವಾದರೆ ಮರುಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆದು ಮತಎಣಿಕೆಯಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿಲ್ಲವೆಂದು ಪಕ್ಷಗಳು  ಮರುಚುನಾವಣೆಗೆ ಆದೇಶಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದಿವೆ. ಮತದಾನದ ದಿನದಂದು ವಿಪರೀತ ಮಳೆ ಬಂದು ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕೋಪಗಳುಂಟಾದಾಗ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕಾರಣದಿಂದ, ಮತಗಟ್ಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಮತದಾರರಿಗೆ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುವುದು ಮತ್ತು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿನ ಗಂಭೀರ ದೋಷಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ ಆಯೋಗವು ಮರುಚುನಾವಣೆಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಬಹುದು. ಹಾಗೆಯೇ ಮತ ಎಣಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಕೈಮೀರಿ ಹೋದರೆ ಅಥವಾ ಮತಯಂತ್ರಗಳ ನಾಶದಂತಹ ಘಟನೆಗಳು ನಡೆದರೆ ಆಯೋಗ ಮರು ಚುನಾವಣೆಗೆ ಆದೇಶಿಸಬಹುದು. ಅಧಿಕಾರ ಮುಗಿಯುವ ಮುಂಚೆ ಮರಣಹೊಂದುವುದು, ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡುವುದು ಅಥವಾ ಅನರ್ಹತೆಯ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ತೆರವಾದ ಹುದ್ದೆಗೆ ಮರು ಚುನಾವಣೆ ಮಾಡುವುದು ಆಯೋಗದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ʻʻಉಪಚುನಾವಣೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.ʼʼ

7. ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಮುಂದೂಡುವ ಅಧಿಕಾರ: 

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಒಮ್ಮೆ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿ ನಡೆಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಪೂರಕ ವಾತಾವರಣ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಮುಂದೂಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಇದೆ. ಭಯೋತ್ಪಾದಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಕಂಪ, ಅತಿವೃಷ್ಟಿಗಳು ಆಯೋಗದ ಚುನಾವಣಾ ಮುಂದೂಡಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.

8. ಚುನಾವಣಾ ವೆಚ್ಚದ ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆಯುವ ಅಧಿಕಾರ: 

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಭಾರತ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆಗಳು ಯಾವುದೇ ಆಸೆ ಆಮಿಷಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕೆಂಬುದು ಎಲ್ಲರ ಆಶಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆಯದಿರುವುದು ಒಂದು ದುಃಖಕರ ಸಂಗತಿ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇಂದು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಗೆಲುವು ಹಣದ ಹೊಳೆಯನ್ನು ಹರಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ ಎನ್ನುವಂತಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಕಾ ಬಿಟ್ಟಿ ಹಣವನ್ನು ಚೆಲ್ಲುವುದರ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ಗೆಲ್ಲಿಸುವುದನ್ನು ನಾವಿಂದು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಕೆಲವು ಪಕ್ಷಗಳಂತೂ ಶ್ರೀಮಂತ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನೇ ಹುಡುಕಿ ಚುನಾವಣಾ ಕಣಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಚುನಾವಣೆಗಳು ʻʻಹಣವನ್ನು ಚೆಲ್ಲು ಹಣವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುʼʼ ಎಂಬ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಚುನಾವಣೆ ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಬಡ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಚುನಾವಣಾ ಕಣದಿಂದ ದೂರವೇ ಉಳಿಯುವಂತಾಗಿದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕರಣವೊಂದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಚುನಾವಣಾ ವೆಚ್ಚಗಳ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕಿದೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿತು.

9. ಆಯವ್ಯಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ: 

ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಒಂದು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕವಾದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಸಂಸ್ಥೆ. ಈ ಆಯೋಗದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರು ಹಾಗೂ ಉಪ ಆಯುಕ್ತರೊಡನೆ ವಿವಿಧ ದರ್ಜೆಯ ನೂರಾರು ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳುಳ್ಳ ಕಾರ್ಯಾಲಯವಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಚುನಾವಣೆ ಆಯೋಗಗಳು ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಡನೆ ಅಗತ್ಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಚುನಾವಣೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಅಪಾರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ವೆಚ್ಚ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ನೀಡುವ ಹಣಕಾಸಿನ ವೆಚ್ಚಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗವು ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಭರಿಸಿದರೆ ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಹಣಕಾಸಿನ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಭರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

10. ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಅನರ್ಹಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ:

ಚುನಾವಣೆಗಳು ಮುಕ್ತಾಯವಾದ ನಂತರ ಚುನಾಯಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯು ಚುನಾವಣಾ ಅಕ್ರಮಗಳ ವಿರುದ್ಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ಹೂಡಬಹುದು. ಆಗ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಚುನಾಯಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯು ಅನರ್ಹಗೊಳ್ಳಲು ಸೂಕ್ತನೇ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತಂತೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ನೀಡಲು ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಆಯೋಗವು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ ನೀಡಿದರೆ ಅವನ ಅನರ್ಹತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.

11.  ರಾಜಕೀಯ ಅಪರಾಧಿಕರಣವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು:

ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿನ ಅಪರಾಧಗಳ ಕುರಿತು ಒಂದು ಹದ್ದಿನ ಕಣ್ಣನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅಪರಾಧಗಳು ಚುನಾವಣಾ ಮುಕ್ತತೆಗೆ ಭಂಗ ತರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಗೋಚರಿಸಿದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಆಯೋಗವು ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಂಡು ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಯ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು. ಮಾದರಿ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆಸಲು ಚುನಾವಣಾ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲು, ಅಪರಾಧಿಗಳು ಚುನಾವಣೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸಲು ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಆಯೋಗ ಹೊಂದಿದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಬಲವಾದ ಅಸ್ತಂಭವಾಗಿದೆ. ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಹಾಗೂ ಪಾರದರ್ಶಕ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವ ಮೂಲಕ ಜನರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ. ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯಪಟುತೆಯು ದೇಶದ ಜನತಂತ್ರದ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಅವಿಭಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.