ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತಳಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಲು 73ನೇ ಮತ್ತು 74ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿವೆ. ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ನಿಂದ ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆಗಳವರೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇವು ರಾಜಕೀಯ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣಕ್ಕೆ ಬಲ ನೀಡಿದವು. ಮಹಿಳೆಯರು ಹಾಗೂ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ/ಪಂಗಡಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾತಿ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಸಮಾನತೆ ಸಾಧಿಸಲಾಯಿತು.
73ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ: (73rd Constitutional Ammendment)
ಸಂವಿಧಾನದ 73ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಒಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲು. ಮೂರು ದಶಕಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದ ರಾಜಕೀಯ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದದ್ದು ಈ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಸಾಧನೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಹಂತಗಳೊಂದಿಗೆ ಗಾಂಧೀಜಿಯ ಕನಸಿನ ಸ್ಥಳಿಯ ಸರ್ಕಾರವೆಂಬ ಮೂರನೇ ಹಂತದ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ಒದಗಿಸಿದಂತಾಯಿತು. ರಾಜೀವಗಾಂಧಿಯವರ ಕನಸನ್ನು ನನಸು ಮಾಡಲು ಪಿ.ವಿ ನರಸಿಂಹರಾವ್ ನೇತೃತ್ವದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸರ್ಕಾರ ದಿಟ್ಟ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನಿಟ್ಟಿತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಂವಿಧಾನದ 73ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಗೆ ಸಂಸತ್ತಿನ ಅಂಗೀಕಾರ 1992 ರಲ್ಲಿ ದೊರಕಿತು. 1993 ಏಪ್ರಿಲ್ 24ರಂದು ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ಯ ಕಾನೂನು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ʻʻದಿ ಪಂಚಾಯತ್ಸ್ʼʼ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ೯ನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ 243 ರಿಂದ 243(೦) ವರೆಗೆ ೧೬ ಹೊಸ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು 29 ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪಂಚಾಯತಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
1. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (B) ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತದ ಅಂದರೆ ಗ್ರಾಮ, ತಾಲೂಕು, ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದು. 20 ಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾಲೂಕು ಪಂಚಾಯಿತಿಯನ್ನು ರಚಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.
2. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (C ) ವಿಧಿಯಂತೆ ನೇರ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸದಸ್ಯರು ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಬೇಕು. ಗ್ರಾಮ ತಾಲೂಕು ಹಾಗೂ ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ನಡೆಸಬೇಕು.
3. 243 (D) ವಿಧಿಯಂತೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ ಹಾಗೂ ಪಂಗಡದವರಿಗೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕೆಲವು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮೀಸಲಾಗಿಡಬೇಕು. ಈ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಒಟ್ಟು ಮೀಸಲು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ೧/೩ ಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಈ ವರ್ಗಗಳ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲು ಸ್ಥಾನಗಳ ಅವಕಾಶವಿದೆ.
4. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (E ) ವಿಧಿಯಂತೆ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳ ಅವಧಿ ಮೊದಲ ಸಭೆ ಸೇರುವ ದಿನದಿಂದ ಐದು ವರ್ಷಗಳು ಅವಧಿ ಮುಗಿಯುವುದರೊಳಗೆ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆಯಬೇಕು. ಒಂದು ವೇಳೆ ವಿಸರ್ಜನೆಯಾದರೆ ಆರು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆದು ಪಂಚಾಯಿತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕು.
5. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (G) ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳು ಸ್ವಯಂ ಸರ್ಕಾರಗಳಂತೆ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗ ಕಾನೂನು ರಚಿಸಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನೀಡಬೇಕು.
6. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (I) ಹೇಳುವಂತೆ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳ ಹಣಕಾಸು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಹಾಗೂ ಶಿಫಾರಸ್ಸುಗಳಿಗೆ 73ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೆ ಹಾಗೂ ನಂತರ ಪ್ರತಿ ಐದು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗವನ್ನು ನೇಮಿಸುವುದು.
7. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (K) ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳ ಚುನಾವಣೆಗಾಗಿ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಲು ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
8. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (M) ವಿಧಿಯಂತೆ ಸಂವಿಧಾನದ 9ನೇ ಭಾಗವು ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್, ಮೇಘಾಲಯ ಮತ್ತು ಮಿಜೋರಾಂ, ಮಣಿಪುರ ಹಾಗೂ ದಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್ಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
9. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (O ) ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳ ಸ್ಥಾನ ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿದ್ದನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.
74ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ: 74th Ammendment of Constitution)
1993ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಈ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆಯು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ 9 (A ) ಭಾಗ ಮತ್ತು 243(P) ಯಿಂದ 243 (ZD) ವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾದ 18 ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು 12ನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿತು.
1. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (P ) ವಿಧಿಯು ನಗರಸಭೆ, ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ ಮುಂತಾದ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
2. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (G ) ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಗರಸಭೆ, ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಹಾಗೂ ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ ಆರಂಭವಾಗಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಸಿತು.
3. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (R) ವಿಧಿಯು ಪ್ರಕಾರ ವಿವಿಧ ಹಂತದ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಥಳೀಯ ನಗರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತಮ್ಮ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೊಳಪಡುವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಮತದಾರರಿಂದ ಚುನಾಯಿತಗೊಂಡ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಕೂಡಿರಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ.
4. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (T) ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಿಳಾ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ ಹಾಗೂ ಪಂಗಡಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾತಿ ಒದಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ.
5. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (U ) ವಿಧಿ ಪ್ರಕಾರ ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಅಧಿಕಾರ ಅವಧಿ ೫ ವರ್ಷಗಳು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಧಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡ ಅಥವಾ ಅವಧಿಗೆ ಮುನ್ನ ವಿಸರ್ಜನೆಗೊಂಡ ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಆರು ತಿಂಗಳ ಒಳಗಾಗಿ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು.
6. ಸಂವಿಧಾನದ 243 (X ) ಶಾಸಕಾಂಗಗಳು ಜಾರಿಗೆ ತರುವ ಕಾನೂನಿನ ಪರಿಮಿತಿಯೊಳಗೆ ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಹಣಕಾಸಿನ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಅಂದರೆ ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
7. ಸಂವಿಧಾನದ 243(V) ವಿಧಿಯಂತೆ ಸದಸ್ಯರ ಅರ್ಹತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
8. 243 (W ) ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಹಾಗೂ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನಮೂದಿಸಲಾಗಿದೆ.
9. 243 (Y ) ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯದ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗ ಈ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ ಹಣಕಾಸು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಬೇಕಾದ ಶಿಫಾರಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ.
10. 243 (ZA ) ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥಳೀಯ ನಗರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಹಾಗೂ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
11. 243 (ZD ) ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಜಿಲ್ಲಾ ಯೋಜನಾ ಸಮಿತಿ ರಚನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಉಪಸಂಹಾರ
73ನೇ ಮತ್ತು 74ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದ ಮೂಲಭೂತ ಕಾಯ್ದೆಗಳಾಗಿವೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವರಾಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಜನರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಸಮೀಪದಿಂದ ಪರಿಹಾರ ನೀಡುವ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದಿವೆ. ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇವು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಗ್ರಾಮ ಸ್ವರಾಜ್ಯದ ಕನಸಿಗೆ ಸಾಕಾರ ರೂಪ ನೀಡಿದಂತಾಗಿದೆ.