ಮಧ್ಯಯುಗದ ರಾಜಪುತ ರಾಜಸಭೆಗಳು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧವೀರತೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವು ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಚೈತನ್ಯಮಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ರಾಜರು ಪಂಡಿತರು, ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಕಾರರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದ್ದು, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗೌರವದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರು. ಅರಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ, ಡಿಂಗಲ್, ಬ್ರಜ್ ಮತ್ತು ಪರ್ಶಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅರಳಿತು. ವಂಶಗೌರವ ಮತ್ತು ವೀರತೆಯನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುವ ಕಾವ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆ, ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಬರವಣಿಗೆಗಳು ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಯಿತು. ಈ ಬೌದ್ಧಿಕ ವಾತಾವರಣವು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗುರುತನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿತು.

ಶಿಕ್ಷಣ:

ರಜಪೂತರು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದ್ದರು. ರಜಪೂತರ ಕಾಲದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು 14 ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬೇಕಿತ್ತು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕೃಷಿ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಹಾಗೂ ಅಪರಾಧಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಕುರಿತು ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಳಂದ, ಪಾಟಲಿಪುತ್ರ, ಉಜೈನಿ ಹಾಗೂ ಕಂಪಿಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು.

ಸಾಹಿತ್ಯ :

ರಜಪೂತ ರಾಜರು ಸ್ವತಃ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪೋಷಕರು, ಸಾಹಿತ್ಯಾಭಿಮಾನಿಗಳು ಸಹ ಆಗಿದ್ದರು. ರಜಪೂತರು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಅಪಾರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಕೃತಿಗಳು ರಚನೆಗೊಂಡವು. ಖಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರ, ವೈದ್ಯಕೀಯ, ವ್ಯಾಕರಣ, ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯು ಕೃತಿಗಳು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ರಜಪೂತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಚನೆಗೊಂಡ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳೆಂದರೆ;

ಭಟ್ಟಿ – ರಾವಣವಧ,

ಮಾಘ – ಶಿಶುಪಾಲವಧೆ,

ಶ್ರೀ ಹರ್ಷ – ನೈಷದ ಚರಿತ,

ಧಾಮೋದರಗುಪ್ತ – ಕಲ್ತನಿಮಾತಾ,

ಜಯದೇವ – ಗೀತ ಗೋವಿಂದ

ರಜಪೂತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾದ ಗದ್ಯಕೃತಿಗಳು:-

ದಂಡಿ – ದಶಕುಮಾರ ಚರಿತ,

ದಮ್ಮಪಾಲ – ತಿಲಕಮಂಜರಿ,

ಯಶಸ್ತಿಲಕ – ವಾಸವದತ್ತ,

ಸುಬಂಧು – ಕಾದಂಬರಿ,

ರಜಪೂತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಟಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕೃತಿಗಳು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಅಂತಹ ಕೃತಿಗಳೆಂದರೆ;

ಭವಭೂತಿ – ಮಾಲತಿ ಮಾಧವ,

– ಮಹಾವೀರಚರಿತ,

– ಉತ್ತರ ರಾಮಚರಿತ,

ಆನಂದ ವರ್ಧನ – ಪ್ರಭೋಧ ಚಂದ್ರ,

ರಾಜಶೇಖರ – ಕರ್ಪೂರ ಮಂಜರಿ,

ಭಟ್ಟನಾರಾಯಣ – ವೇಣಿಸಂಹಾರ,

ಮುರಾರಿ – ಅನರ್ಷರಾಘವ,

ರಜಪೂತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೃತಿಗಳು ಸಹ ರಚನೆಗೊಂಡವು, ಅಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳೆಂದರೆ:-

ಕಲ್ಹಣನ – ರಾಜತರಂಗಿಣಿ,

ಬಿಲ್ಹಣನ – ವಿಕ್ರಮಾಂಕ ದೇವಚರಿತ

ಸಂದ್ಯಾಕಾರಂದಿತನ – ರಾಮಚರಿತ,

ಈ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲದೆ ವ್ಯಕ್ತಿಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಕೆಲವು ಕೃತಿಗಳು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ

ಚಾಂದ್ಬರ್ದಾಯಿಯ – ಪೃಥ್ವಿರಾಜ ರಾಸೋ

ಹೇಮಚಂದ್ರನ – ಕುಮಾರಪಾಲ ಚರಿತ

ಸಾಹಿತ್ಯದ ಇತರೆ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಆಧರಿಸಿ ಕೆಲವು ಕೃತಿಗಳು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ:-

ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರನ-ಬೃಹತ್ ಕಥಾಮಂಜರಿ.

ಸೋಮದೇವಸಕ ಸಪ್ತಾತಿಯ – ಕಥಾಸರಿತ್ ಸಾಗರ

ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಜಯಾದಿತ್ಯನು ಪಾತಂಜಲಿಯ ಮಹಾಭಾಷ್ಯದ ಮೇಲೆ ಭಾಷ್ಯಕೃತಿಯ ರಚಿಸಿದನು. ಸರ್ವವರ್ಮನ ಕಾತಂತ್ರ ಮತ್ತೊಂದು ವ್ಯಾಕರಣ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

ರಜಪೂತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾತ್ಸಾಯನನ ಕಾಮಸೂತ್ರಕ್ಕೆ ಹಲವು ಬಾಷ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲಾಯಿತು.

ಕೋಶಪಂಡಿತ – ಕೋಶಶಾಸ್ತ್ರ,

ಸಾರಂಗದೇವ –  ಸಂಗೀತ ರತ್ನಾಕರ,

ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ,

ಹೇಮಚಂದ್ರ – ಪ್ರಮಮ್ ಮೀಮಾಂಸೆ,

ಧರ್ಮಕೀರ್ತಿ – ನ್ಯಾಯಬಂಧು.

ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮತ್ತು ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ

ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ – ಮಿತಾಕ್ಷರ ಸಂಹಿತೆ,

ವಾಗ್ಟಟ – ಅಷ್ಟಾಂಗ ಸಂಗ್ರಹ,

ಭಾಸ್ಕರಾಚಾರ್ಯ – ಸಿದ್ಧಾಂತ ಶಿರೋಮಣಿ.

ರಜಪೂತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲದೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ, ಖಗೋಳ, ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣ ಹಾಗೂ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಕೃತಿಗಳು ರಚನೆಯಾದವು

ಉಪಸಂಹಾರ:

ರಾಜಪುತ ರಾಜಸಭೆಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಭಾರತೀಯ ಬೌದ್ಧಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಗುರುತು ಮೂಡಿಸಿವೆ. ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ವೀರಗಾಥೆಗಳು, ರಾಜಸಭಾ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು, ಭಕ್ತಿ ಕಾವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆಯ ಕೃತಿಗಳು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಈ ಸಾಹಿತ್ಯವು ರಾಜಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ವೀರತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂವಹನಗಳನ್ನೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಿತು. ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಮಹತ್ವವು ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿನ ಬರಹಗಾರರು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಕಾರರಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ, ರಾಜಪುತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಆಶ್ರಯವು ಯುದ್ಧವಿಜಯಗಳಷ್ಟೇ ಗೌರವಯುತ ಹಾಗೂ ಶಾಶ್ವತವೆಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ರಜಪೂತರ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಚಾತುರ್ವಣ್ರ ಪದ್ಧತಿಯ ಅಡಿಪಾಯದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಮುಸ್ಲಿಂ ಬರಹಗಾರರ ಪ್ರಕಾರ ರಜಪೂತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ವರ್ಣಗಳೆಂದರೆ ಸಬಕುಪಿರಿಯಾ (ಕ್ಷತ್ರಿಯ) ಬ್ರಹ್ಮ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣ) ಬೈಸೂರಿಯಾ (ವೈಶ್ಯ) ಸುದರಿಯಾ (ಶೂದ್ರ). ಈ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಉಪಜಾತಿಗಳು ಸಹ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದ್ದವು.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ರಜಪೂತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಮೇರು ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು. ಉಳಿದ ವರ್ಗದ ಜನ ಇವರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರು ಮಂತ್ರಿಗಳಾಗಿ, ಪರೋಹಿತರಾಗಿ, ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ, ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಾಗಿ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಿತ್, ಪಾಂಡೆ, ಶರ್ಮ, ಚತುರ್ವೇದಿ, ಪಾಠಕ್, ತ್ರಿವೇದಿ, ತ್ರಿಪಾಠಿ, ಸರಯೂಪರಿ, ಸರಸ್ವತ ಹಾಗೂ ಕನ್ಯಾಕುಬ್ಬ ಎಂಬ ಪಂಗಡಗಳು ಇದ್ದವು. ಇವರಿಗೆ ಮರಣದಂಡನೆಯಿಂದ ವಿನಾಯಿತಿ ಇತ್ತು. ಯಜ್ಞಯಗಾದಿಗಳನ್ನು ಇವರೇ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ರಜಪೂತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಳುವ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಆಡಳಿತಗಾರರು ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರು ಕ್ಷತ್ರಿಯರೇ ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಿತು. ಇವರು ಸೂರ್ಯ ಹಾಗೂ ಚಂದ್ರವಂಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದುದರಿಂದ ಇವರು ಪರಿಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಸಹ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮುಂದೆ ತಲೆಬಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ತಮ್ಮ ಬಹುಕಾಲವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆಯಬೇಕಿತ್ತು. ವೈಶ್ಯರು ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇವರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಚನೀಯವಾಗಿತ್ತು.

ಇವರಿಗೂ ವೇದಾಧ್ಯಯನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಶೂದ್ರರು ವ್ಯವಸಾಯ ಹಾಗೂ ಕುಶಲಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗುವ ಮೂಲಕ ಈ ಮೇಲಿನ ಮೂರು ವರ್ಗಗಳ ಜನರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಿತ್ತು. ಇನ್ನು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರು ಊರ ಹೊರಗೆ ವಾಸಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಇವರ ಬದುಕು ಸಹ ದುಸ್ತರವಾಗಿತ್ತು.

ಈ ಮೇಲಿನ ವರ್ಗಗಳ ಜೊತೆಗೆ ರಜಪೂತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜಾತಿ ಹಾಗೂ ಉಪಜಾತಿಗಳಿದ್ದವು. ಉದಾ. ನೇಕಾರರು, ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗ, ಗಾಣಿಗ, ಗೌಳಿಗ, ಬಡಗಿ ಇತ್ಯಾದಿ. ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ‘ಕಾಯಸ್ತ’ ಎಂಬ ವರ್ಗವೊಂದು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಕವಿಗಳನ್ನು ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ಭಟ ಅಥವಾ ಚರಣ್’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇವರು ಯಾವಾಗಲೂ ರಾಜರನ್ನು ಹೊಗಳಿ ಬರೆಯಬೇಕಿತ್ತು. ಕೆಲವು ಸಲ ಇವರು ದೂತಾವಾಸದ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ರಜಪೂತ ವರ್ಗದಲ್ಲಿನ ಹುಟ್ಟು ಸಾವು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ದಾಖಲು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಯಕ ಇವರದಾಗಿತ್ತು.

ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ಥಾನಮಾನ:

ರಜಪೂತ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಇವರು ರಜಪೂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಉನ್ನತ ಆಧಾರ ಸ್ತಂಭಗಳಾಗಿದ್ದರು.

ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೌರವಯುತವಾದ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಅಪಾರವಾದ ದೇಶಭಕ್ತಿ ಇದ್ದಿತು. ಪುರುಷರಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ ಅವರು ವಿದ್ಯಾವಂತರಾಗಿದ್ದಲ್ಲದೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲರಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿದ್ಯೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಕಲೆ ಹಾಗೂ ಲಲಿತ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ರಜಪೂತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕವಿಗಳಾಗಿ ಸಾಹಿತಿಗಳಾಗಿ ಹಾಗು ಬರಹಗಾರ್ತಿಯರಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅಂತವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರಾದವರೆಂದರೆ, ಇಂದುಲೇಖಾ, ಮರುಳಾ, ಶೀಲ, ಪದ್ಮಶೀಲ, ಸುಭದ್ರ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ವಿಜ್ಜಿಕಾ, ಮೋರಿಕಾ, ಮಪಲ್ಯ, ಮದಾಲಸ ಮುಂತಾದವರು. ರಾಜಶೇಖರನ ಪತ್ನಿ ‘ಆವಂತಿಸುಂದರಿ’ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಂಡಿತೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ಸೋಲಂಕಿ ದೊರೆ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಸೋದರಿ ಅಕ್ಕಾದೇವಿಯು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣೆಯಾಗಿದ್ದು, ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಂತಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಳು. ಸ್ವತಃ ತಾನೇ ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಗೆ ತೆರಳಿ ಯುದ್ಧದ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅಬ್ದುರಿಸಿ ಬರೆದಂತೆ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಓದಲು ಹಾಗೂ ಬರೆಯಲು ಕಲಿತಿದ್ದರು. ಅದು ಅಲ್ಲದೆ ನೃತ್ಯ, ಸಂಗೀತ ಹಾಗೂ ಭಾವಚಿತ್ರ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರಾಗಿದ್ದರು. ಪುರುಷರ ಜೊತೆ ಅನೇಕ ಸಲ ವಾದ ಮಾಡಿ ಅವರನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಜಪೂತ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ಬಾಳ ಸಂಗಾತಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.

ವಿದೇಶಿಯರ ದಾಳಿ ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ರಜಪೂತ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪಿಡುಗುಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಮುಸಲ್ಮಾನರ ಕಪಿಮುಷ್ಠಿಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ರಜಪೂತ ಮಹಿಳೆಯರು ಸಾಮೂಹಿಕ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರವೇಶ ಅಥವಾ ಜೋಹಾರ್ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಗಂಡನ ಸಾವಿನ ನಂತರ ವಿಧವತ್ವವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಳು ಗಂಡನ ಚಿತೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಸತಿ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದಳು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಮುಸಲ್ಮಾನರ ದಾಳಿಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವಿನ ಹತ್ಯೆಯಂತಹ ಪದ್ಧತಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ವಿಧವಾ ವಿವಾಹ ಅಷ್ಟೊಂದು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ವಿಧವೆಯರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಿರಲಿಲ್ಲ.

ಜೆನಾನಾದಲ್ಲಿರುವ ರಜಪೂತ ಸ್ತ್ರೀ

ಈ ಚಿತ್ರವು ರಾಜಮಹಲಿನ ಜೆನಾನಾದೊಳಗಿನ ರಜಪೂತ ಸ್ತ್ರೀಯ ಖಾಸಗಿ ಜೀವನವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಂತ ಹಾಗೂ ಸಂಯಮಿತ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಆಕೆಯು ರಜಪುತ ವರ್ಗದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯವಾದ ಗೌರವ, ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಪಾರದರ್ಶಕ ಒಡವೆ ಮತ್ತು ಸೊಗಸಾದ ಆಭರಣಗಳು ಆಕೆಯ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಹಾಗೂ ಪರ್ದಾ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಯ ಕಮಾನು ರಜಪೂತ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಅಲಂಕಾರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಹುಕ್ಕಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ದಿನಚರಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಹಾಯಕಿ ಮಹಿಳೆ ಜೆನಾನಾದೊಳಗಿನ ಗೌಪ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಹವಾಸವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಪೀಠಿಕೆ:

ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಜಪೂತರು ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ಕ್ರಿ.ಶ. 7ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ 18ನೇ ಶತಮಾನವರೆಗೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರು. ರಾಜಪೂತ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮ, ವೀರತೆ, ಕುಲಗೌರವ ಮತ್ತು ಭೂಸ್ವಾಮ್ಯಾಧಾರಿತ ಸಾಮಂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿತ್ತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ರಾಜಕೀಯ, ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡು ರೂಪುಗೊಂಡಿತ್ತು.

ರಾಜಪೂತ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ ಮೇವಾರ್, ಮಾರ್ವಾರ್, ಅಂಬರ್ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ, ಅದರ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು.

1) ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ: ರಜಪೂತರ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದಿತು. ಇವರು ಗುಪ್ತರ ಆಡಳಿತ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದರು.

ರಾಜ: ರಜಪೂತ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನೇ ಆಡಳಿತದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ಅಪರಿಮಿತ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗೌರವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಈತ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ರಾಜತ್ವ ದೈವಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿತ್ತು. ಅವನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯೇ ಅಂತಿಮ ಅಪೀಲು ಆಗಿತ್ತು. ಇವನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಜನಿಗೆ ಪರಮಭಟ್ಟಾರಕ, ಮಹಾರಾಜಾಧಿರಾದ, ರಾಜ ಪರಮೇಶ್ವರ ಮುಂತಾದ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ರಾಜತ್ವ ನಿರಂಕುಶಾಧಿಕಾರವಾಗಿದ್ದರೂ ಆತ ನ್ಯಾಯ, ನೀತಿ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಸ್ಮೃತಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಿದ್ದಿತು. ಪ್ರಜೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ರಾಜ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ದತ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು, ಪ್ರಜಾಕಲ್ಯಾಣ, ಕಾನೂನು ಪರಿಪಾಲನೆ, ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಚಾರ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನೇಮಕ ಮುಂತಾದವುಗಳು ರಾಜನ ಪ್ರಮುಖ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಾಗಿದ್ದವು, ರಾಜತ್ವ ವಂಶಪಾರಂಪರವಾಗಿದ್ದಿತು. ರಾಜನ ನಂತರ ಅವನ ಮಗನಿಗೆ ಸಿಂಹಾಸನ ದೊರಕುತ್ತಿತ್ತು, ರಜಪೂತರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಹ ರಾಜನಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿ ಆಡಳಿತವು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಾಗುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.

ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲ: ರಾಜನಿಗೆ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ನೀಡಲು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವಿತ್ತು. ರಾಜನ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜ ಹಾಗೂ ರಾಣಿಯರಿದ್ದರು. ಇವರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರಿ ವರ್ಗ ಸಹಕಾರ ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಜನ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲವು ಪುರೋಹಿತ, ಪ್ರದಾನ್, ಮಂತ್ರಿ, ಪಂಡಿತ, ಸುಮಂತ, ಅಮಾತ್ಯ ಹಾಗು ದೂತರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಂತ್ರಿ ತಮಗೆ ನೀಡಿದ ಇಲಾಖೆಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹುದ್ದೆಗಳು ಸಹ ವಂಶಪಾರಂಪರವಾಗಿದ್ದವು.

ಪ್ರಾಂತಾಡಳಿತ: ರಜಪೂತರ ಆಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದು ಅವುಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ ಅವರು ಆಡಳಿತದ ಹಿತದೃಷ್ಠಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಂತಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಾಂತಗಳನ್ನು ‘ಭುಕ್ತಿಗಳೆಂದು’ ಹೆಸರಿಸಿದರು. ಪ್ರಾಂತಗಳ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಜಹಗೀರುದಾರರು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರ ಅಧಿಕಾರವು ಸಹ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಗೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು, ಕಪ್ಪಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು, ಪ್ರಾಂತಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದು ಜಹಗೀರದಾರರಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಿತು.

ಆಡಳಿತದ ಹಿತದೃಷ್ಠಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಂತಗಳನ್ನು ಹಲವಾರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಭಜನೆಗೊಳಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ವಿಷಯಪತಿ ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರಿ ಕೈಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಆತ ವಿಷಯಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಿದ್ದಿತು. ಆಡಳಿತದ ಕೊನೆಯ ಘಟಕವೇ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದ್ದಿತು. ಗ್ರಾಮಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು ಗ್ರಾಮಿಕ, ಗ್ರಾಮಗಾವುಂಡ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮಪತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗ್ರಾಮವು ಸಹ ಗ್ರಾಮಪಂಚಾಯಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಿತು. ನ್ಯಾಯಾಡಳಿತ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿರ್ವಹಣೆ, ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಉದ್ಯಾನವನಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ನಿರ್ವಹಣೆ, ಶಿಕ್ಷಣ ಸುಧಾರಣೆ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಬೀದಿದೀಪಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ರಸ್ತೆಗಳ ರಿಪೇರಿ ಬಾವಿ ತೋಡಿಸುವುದು, ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಾಗೂ ದುರಸ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಗ್ರಾಮ ಮುಖಂಡರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಾಗಿದ್ದವು.

ಸೈನ್ಯಾಡಳಿತ: ರಜಪೂತರು ತಮ್ಮ ಜೀವನವೆಲ್ಲವನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಮೀಸಲಾಗಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಜಪೂತನು ವಯಸ್ಕನಾದ ಮೇಲೆ ಖಡ್ಗಬಂಧ ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಮೀಸಲಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದಕಾರಣ ರಜಪೂತರು ಬಲಿಷ್ಟವಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಇವರ ಸೈನ್ಯವು ಕಾಲ್ಗಳ, ಅಶ್ವದಳ ಹಾಗೂ ಗಜದಳವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಿತು. ರಜಪೂತರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 2,00000 ಕಾಲ್ಗಳ 30,000, ಗಜದಳ 9,000 ಅಶ್ವದಳವಿದ್ದಿತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಜಪೂತರ 4 ಸೈನಿಕರ ತುಕಡಿಗಳ ದಳಕ್ಕೆ ‘ಗುಲ್ಕ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಿಗೆ ಗುಮಾಸ್ತ ಎಂದು ಹೆಸರು ಇತ್ತು. ದಂಡನಾಯಕ ಅಥವಾ ಸೇನಾಪತಿ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಭಂಡಾರಿ’ ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರಿ ಸೇನೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಆಹಾರ, ಬಟ್ಟೆ, ಯುದ್ಧಾಸ್ತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಮದ್ದುಗುಂಡುಗಳನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡಬೇಕಿತ್ತು. ಸೈನಿಕರು ದಂಡನಾಯಕನಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೇ ಹೊರತು ರಾಜನಿಗಲ್ಲ. ಇವರು ಕೇವಲ ಸಂಬಳಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಹೊರತು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸದಾ ಯುದ್ಧ ನಿರತ ರಜಪೂತರು ತಮ್ಮ ಒಳಜಗಳಗಳಿಂದ ಸೈನ್ಯದ ಶಿಸ್ತಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಹರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ತಮ್ಮ ಸೈನಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪ್ರಿಯರಾದ ರಜಪೂತರು ವಿದೇಶಿಯರ ದಾಳಿಯ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿಯೂ ದೇಶದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾದರೂ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನಿಂದ ಹೋರಾಡದೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿ ಸೋತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು.

ಭೂಕಂದಾಯ:

ಭೂಕಂದಾಯವು ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲ ಆದಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರೈತ ತಾನು ಬೆಳೆದ ಬೆಳೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ 1/6 ಭಾಗ ಅಥವಾ 1/4 ಭಾಗದಷ್ಟು ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಗ್ರಾಮಪಂಚಾಯತಿಗಳು ಕಂದಾಯ ವಸೂಲಿ ಮಾಡುವ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಕಾಳು ಅಥವಾ ಹಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಕಂದಾಯ ಹಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಹಿರಣ್ಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ರಸ್ತೆ ತೆರಿಗೆ, ವೃತ್ತಿ ತೆರಿಗೆ, ಮನೆಗಂದಾಯ, ತಲೆಗಂದಾಯ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ತೆರಿಗೆಗಳಾಗಿದ್ದವು. ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ‘ಶುಲ್ಕ’ ಎಂದು ಮಾರಾಟ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ‘ಮಂಡಪಿಕ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಸೈನ್ಯದ ಖರ್ಚಿಗಾಗಿ ಇನ್ನರ್ಧದಷ್ಟು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೆಲಸ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಖರ್ಚು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ನ್ಯಾಯಾಡಳಿತ:

ರಾಜನೇ ರಾಜ್ಯದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಾಗಿದ್ದನು. ಈತನ ಮಾತು ಅಂತಿಮವಾಗಿತ್ತು. ರಾಜನು ನ್ಯಾಯ ನಿಷ್ಠೆಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದನು. ಜನರು ರಾಜನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದೇವರೆಂದೇ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನ್ಯಾಯದಾನದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಬಡವ ಬಲ್ಲಿದನೆನ್ನದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಠಾಕೂರರು ಹಾಗೂ ಜಮೀನುದಾರರು ನ್ಯಾಯ ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಸಮಿತಿಗಳು ನ್ಯಾಯ ತೀರ್ಮಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ಕಠಿಣವಾದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕೈಕಾಲು ಕತ್ತರಿಸುವುದು, ಕಣ್ಣು ಕೀಳುವುದು, ದಂಡ, ಗಡಿಪಾರು ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷೆಗಳು ಸರ್ವೆಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದವು.

ಉಪಸಂಹಾರ:

ರಾಜಪೂತ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಯೋಧಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ಕುಲಾಧಾರಿತ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ರಾಜಪೂತ ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು. ಆದರೆ, ಇದರ ಅತಿಯಾದ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಿಷ್ಠೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಆಡಳಿತದ ಕೊರತೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ದುರ್ಬಲತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

ಧೈರ್ಯ, ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಶಾಸನವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದರೂ, ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟಿತು. ಆದರೂ, ಧರ್ಮ, ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಮಹತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಜಪೂತ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಚೌಹಾನ್ ಸಂತತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಚೌಹಾನ್ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೊರೆ. ಈತ ದೆಹಲಿ ಹಾಗೂ ಅಜೇರ್‌ಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಇವನು ಚೌಹಾನರ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ನೂತನ ಯುಗವೊಂದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಸೋಮೇಶ್ವರ ಹಾಗೂ ಕರ್ಪೂರದೇವಿಯರು ಇವನ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳು, ಚಾಂದ್‌ ಬರ್ದಾಯಿ ರಚಿಸಿದ ಪೃಥ್ವಿರಾಜರಾಸೋ, ಹಮ್ಮಿರ ಕಾವ್ಯ, ಜಯಂಕರನ ಪೃಥ್ವಿರಾಜ ವಿಜಯ, ಫೆರಿಸ್ತಾ ರಚಿಸಿದ ಕೃತಿಗಳು ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಬೆಳಕು ಚಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಚೌಹಾನ್ ಕ್ರಿಶ 1178 ರಿಂದ 1192 ರವರೆಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿದನು. ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಆತನ ತಾಯಿ ಕರ್ಪೂರದೇವಿ ರಾಜಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯಭಾರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದಳು. ಇಚ್ಛಿನಿದೇವಿ, ಶಶಿವ್ರತಾ, ಸಂಯೋಗಿತಾ ಈತನ ರಾಣಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಚಾಂದ್ ಬರ್ದಾಯಿಯ ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ರಾಸೋ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದಂತೆ ಗಹಡವಾಲದ ಜಯಚಂದ್ರನ ಮಗಳಾದ ಸಂಯುಕ್ತ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಮಾರುಹೋಗಿ ಅವನನ್ನೇ ತನ್ನ ಪತಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂಬ ಹಂಬಲವುಳ್ಳವಳಾಗಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನಿಗೂ ಅವಳ ತಂದೆ ಜಯಚಂದ್ರನಿಗೂ ಅನುವಂಶಿಕ ದ್ವೇಷವಿದ್ದಿತು. ಇದರಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಆಸೆ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಅದುಮಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಪ್ರಸಂಗ ಬಂದಿತು. ಆದರೂ ಸಂಯುಕ್ತ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ಜೊತೆಗೆ ಪತ್ರ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜಯಚಂದ್ರ ತನ್ನ ಮಗಳ ವಿವಾಹದ ಸಲುವಾಗಿ ಸ್ವಯಂವರವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದನು. ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕಾಗಿ ಜಯಚಂದ್ರ ಎಲ್ಲಾ ರಜಪೂತ ದೊರೆಗಳನ್ನು ಕನೂಜಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನಿಗೆ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಹ್ವಾನ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಅಲ್ಲದೆ ಅವನ ಒಂದು ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಕಾವಲುಗಾರ ನಿಲ್ಲುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಯಾರನ್ನೂ ವರಿಸದೆ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಹೋಗಿ ಹಾರವನ್ನು ಹಾಕಿದಳು. ಇದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ರಜಪೂತ ಅರಸರು ದಿಗ್ಧಮೆಗೊಂಡರು. ಅಲ್ಲೆ ತನ್ನ ಸೈನಿಕರೊಂದಿಗೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನು ಧಿಡೀರನೆ ಸಂಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಂದ ಕಾಲುಕಿತ್ತನು. ಪೃಥ್ವಿರಾಜ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಸಂಯುಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಂಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದನು. ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಚೌಹಾನ್ ಘೋರ್ ಸಂತತಿಯ ಖುಸ್ರಾವ್ ಮಲ್ಲಿಕ್‌ ನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಪಂಜಾಬ್ ನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ತ್ರಿತ 1182ರಲ್ಲಿ ಭಡನಕರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ತಿವಾರಿ, ಭವಾನಿ ಹಾಗೂ ಆಳ್ವಾರ್‌ನ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅದೇವರ್ಷ ಚಂದೇಲ ದೊರ ಪರಮಾರ್ಥಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಮಹೋಬ ಹಾಗೂ ಕಾಲಿಂಜರ್‌ಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡನು.

ತರೈನ್ ಕದನಗಳು :

ಮೊದಲನೆಯ ತರೈನ್ ಕದನ: (1191)

ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಚೌಹಾನ್ ತನ್ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಟರ್ಕರ ದಾಳಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಘೋರಿ ಮಹಮ್ಮದ್ ಖುಸ್ತು ಮಲಿಕ್‌ನನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಚೌಹಾನ್ ರಾಜ್ಯದ ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೈನಿಕ ಕಾರ್ಯಚರಣೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಇದಾದ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಭಾರತವನ್ನೇ ಗೆಲ್ಲಬೇಕೆಂಬ ಮಹದಾಸೆಯಿಂದ ಘೋರಿ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ಸಿರ್ ಹಿಂದನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧಿಕನೊಬ್ಬನನ್ನು ಅದರ ಉಸ್ತುವಾರಿಗೆ ನೇಮಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಏಕಾಏಕಿ ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಸರಹಿಂದದವರೆಗೆ ಬಂದುದು ಚೌಹಾನರಿಗೆ ನುಂಗಲಾರದ ತುತ್ತಾಯಿತು. ಆಗ ದೆಹಲಿಯ ಪ್ರಾಂತಾಡಳಿತ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಗೋವಿಂದರಾಜನ ಮಗ ಚಂದ್ರರಾಜನು ಶಿಹಾಬ್-ಉದ್-ದೀನ್ ಎಂಬ ಮುಸ್ಲಿಂನು ತಮ್ಮ ನಗರಗಳನ್ನು ಲೂಟಿಮಾಡಿ, ಅಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಾಜಭಂಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ರಜಪೂತ ಮಹಿಳೆಯರು ಹಾಗೂ ಪುರುಷರು ಬೆಟ್ಟ ಗುಡ್ಡಗಳ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿ ಹೋಗಿ ಅವಿತುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವನು ಈಗ ಮುಲ್ತಾನಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡಿದನು. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನು ಕೆಂಡಾಮಂಡಲವಾದನು. ಘೋರಿ ಮಹಮ್ಮದನ ಅಕ್ರಮ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ರಜಪೂತರ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಎರಡು ಲಕ್ಷ ಸೈನ್ಯ ಹಾಗೂ ಮೂರು ಸಾವಿರ ಗಜಪಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಘೋರಿಯನ್ನು ದಂಡಿಸಲು ಹೊರಟನು. ಈ ವಿಷಯ ಹೇಗೋ ಘೋರಿಗೆ ತಿಳಿದುಹೋಯಿತು. ಆತ ಕ್ರಿ.ಶ 1191 ರಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿರಾಜ ಚೌಹಾನನ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧ ಸಾರಿದನು. ದೆಹಲಿಯಿಂದ 80 ಮೈಲು ದೂರ ಹಾಗೂ ಥಾನೇಶ್ವರದಿಂದ 14 ಮೈಲು ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ತರೈನ್ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಉಭಯ ಬಣಗಳು ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ಸಂಧಿಸಿದವು. ಪೃಥ್ವಿರಾಜನಿಗೆ ಅನೇಕ ರಜಪೂತ ದೊರೆಗಳು ಬೆಂಬಲ ಸೂಚಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಗಹಡವಾಲದ ಜಯಚಂದ್ರ ಮಾತ್ರ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಿಲ್ಲ.

ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಜಪೂತರು ಶೌರ್ಯ, ಸಾಹಸ, ಧೈರ್ಯ ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ತಮ್ಮ ಜೀವದ ಹಂಗು ತೊರೆದು ಘೋರಿ ಮಹಮ್ಮದನ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದರು. ಯುದ್ಧ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮಹಮ್ಮದನ ಎಡ ಹಾಗೂ ಬಲ ಪಾರ್ಶ್ವದ ಸೇನಾಪಡೆಗಳು ಅಸಮರ್ಥವಾದವು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಈ ಸೇನಾಪಡೆಗಳು ವಿಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬೇರಡೆ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದವು. ತದನಂತರ ಮಧ್ಯದ ಸೇನಾಪಡೆಯೂ ಸಹ ಕುಸಿಯತೊಡಗಿತು. ಆದರೂ ಎದೆಗುಂದದ ಘೋರಿ ಹಾಗೆಯೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದನು. ಆದರೆ ಸುಲ್ತಾನ್ ಘೋರಿ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣವೊಂದು ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ಸೋದರನಾದ ಗೋವಿಂದರೈನ ಎರಡು ಹಲ್ಲುಗಳು ಉದುರುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಆಗ ಗೋವಿಂದ ರೈ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಈಟಿಯೊಂದನ್ನು ಬೀಸಿದನು. ಪರಿಣಾಮವಾರಿ ಘೋರಿ ಮಹಮ್ಮದ್ ಗಾಯಗೊಂಡು ಮೂರ್ಚೆ ಹೋದನು. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಖಿಲ್ಟಿ ಶ್ರೀಮಂತನೊಬ್ಬ ಘೋರಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಪ್ರಥಮ ತರೈನ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಘೋರಿಗೆ ಹೀನಾಯವಾಗಿ ಸೋಲುಂಟಾಯಿತು. ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ದಳಪತಿ ಸ್ಕಂದನು ತರೈನ್ ಯುದ್ಧದ ಗೆಲುವಿಗೆ ಕಾರಣನಾದನು. ಡಾ|| ಈಶ್ವರಿ ಪ್ರಸಾದ ಹೇಳಿದಂತೆ ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಹಿಂದೆಂದೂ ಇಂತಹ ಸೋಲನ್ನು ವಿಧರ್ಮಿಯರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಎರಡನೆಯ ತರೈನ್ ಕದನ: (1192)

ಮೊದಲನೆಯ ತರೈನ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದ ಘೋರಿ ಮಹಮ್ಮದ್ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ವಿರುದ್ಧ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಯುದ್ಧ ಘೋಷಿಸಿದನು. ಈ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು 1,20,000 ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು. ಇಂತಹ ಬೃಹತ್ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಘೋರಿ ಮಹಮ್ಮದ್ ಬಂದು ಭಟಂದವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ನಂತರ ದೆಹಲಿಯಿಂದ 80 ಮೈಲಿ ದೂರದ ಹಾಗೂ ಥಾನೇಶ್ವರದಿಂದ 10 ಮೈಲಿ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ತರೈನ್ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು ಬೀಡು ಬಿಟ್ಟನು. ಇದು ಎರಡನೆಯ ತರೈನ್ ಕದನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಯುದ್ಧ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಘೋರಿ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ತನ್ನ ರಾಯಭಾರಿಯನ್ನು ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ಬಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್‌ ಚೌಹಾನ್ ಅದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಘೋರಿ ಮಹಮ್ಮದನ ದಾಳಿಯ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಘೋರಿ ಮಹಮ್ಮದನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ದೃಢ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿ 150 ರಜಪೂತ ರಾಜರ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಪ್ರಥಮ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ಗೆಲುವಿಗೆ ಕಾರಣನಾದ ಸ್ಕಂದನ ಬದಲು ಉದಯರಾಜ ಎಂಬ ದಳಪತಿ ಎರಡನೆಯ ತರೈನ್ ಕದನದ ಮುಂದಾಳತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು. 300,000 ಅಶ್ವದಳ ಹಾಗು 300 ಗಜದಳದೊಂದಿಗೆ ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ತರೈನ್ ಬಳಿ ಬಂದು ಬೀಡುಬಿಟ್ಟನು. ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ತರೈನ್ ಎಂಬಲ್ಲಿ 1192ರಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಕದನ ನಡೆಯಿತು. ಯುದ್ಧವು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸಾಯಂಕಾಲದವರೆಗೆ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ರಜಪೂತರು ಜೀವದ ಹಂಗು ತೊರೆದು ಮೊದಲ ತರೈನ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹೋರಾಟ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಅದೃಷ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಕೈಕೊಟ್ಟಿದ್ದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ಸೇನೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೋತಿತು. ಫೆರಿಸ್ತಾನ ಪ್ರಕಾರ “ರಜಪೂತರ ಅಪಾರ ಸೈನ್ಯ ಘೋರಿ ಮಹಮ್ಮದನ ಮುಂದೆ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಕಟ್ಟಡ ನಡುಗಿದಂತೆ ನಡುಗಿ ಮಣ್ಣುಪಾಲಾಯಿತು”. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಸೈನ್ಯ ನಾಶವಾಯಿತು. ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ಸಹೋದರ ಗೋವಿಂದರಾಜ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಮಡಿದನು. ಪೃಥ್ವಿರಾಜ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೋತು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮಹಮ್ಮದ್ ಘೋರಿಗೆ ‘ಶಿರ್ಸುತಿ’ ಬಳಿ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕನು. ನಂತರ ಅವನನ್ನು ಕೊಲೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದಾದ ನಂತರ ಘೋರಿ ಅಜೀರ್ ಮೇಲೆ ಧಾಳಿ ಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿದನು. ಅದರ ಅವಶೇಷಗಳ ಮೇಲೆ ಗೋರಿ ಹಾಗೂ ಮಸೀದಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

ಪರಿಣಾಮಗಳು:               

1) ತರೈನ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನಿಗಾದ ಸೋಲು ಇಡೀ ರಜಪೂತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಡುಗಿಸಿತು.

2) ಈ ಕದನವು ಇಡೀ ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಿತು.

3) ಎರಡನೆಯ ತರೈನ್ ಕದನವು ರಜಪೂತ ಅರಸರ ಹಾಗೂ ಜನರ ಆತ್ಮಸ್ಥೆರ್ಯವನ್ನು ಉಡುಗಿಸಿತು.

4) ತರೈನ್ ಕದನವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕಿತು.

5) ರಜಪೂತರ ಸೋಲಿನಿಂದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸತ್ತೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇದ್ದ ಅಡಚಣೆ ಮಾಯವಾಯಿತು.

6) ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ಕೊಲೆಯ ನಂತರ ಮಹಮ್ಮದ್ ಘೋರಿ ಆತನ ಮಗನನ್ನು ತನ್ನ ಸಾಮಂತನನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ಸಾವಿನ ನಂತರ ಅವನ ಸಹೋದರ ಅಜೀರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದನು. ಆದರೆ ಕುತುಬ್-ಉದ್-ದೀನ್-ಐಬಕ್ ಅಣ್ಣೀರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಮೂಲಕ ರಜಪೂತ ಸಂತತಿಯ ಅವನತಿಗೆ ಕಾರಣನಾದನು.

ರಜಪೂತರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಮರಣದ ನಂತರ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 12ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿದ ರಜಪೂತರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅದೃಷ್ಟವಂತರು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಜಪೂತರ ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧವಾಗಿದ್ದಿತು. ಸ್ವಾಭಿಮಾನಿಗಳು, ಹುಟ್ಟು ಹೋರಾಟಗಾರರು, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕರು, ಸ್ವತಂತ್ರಪ್ರಿಯರು ಹಾಗೂ ವೀರಯೋಧರಾಗಿದ್ದ ರಜಪೂತರು ಪರಕೀಯರ ದಾಳಿಗಳಿಂದ ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಸಮಾಜವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಹರಸಾಹಸ ಮಾಡಿದರು. ರಾಜಭಕ್ತಿ, ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆ, ಸರಳತೆ ಅವರ ಹುಟ್ಟು ಗುಣಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇವರ ಸಮಾಜ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿದ್ದು ಹೇಡಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿರಲಿಲ್ಲ. ರಜಪೂತರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಅವರ ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಜಪೂತರು ಸೋತರೂ ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆಗೆ ದ್ರೋಹ ಬಗೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಅಸಮರ್ಥರ, ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದವರ ಹಾಗೂ ಹೇಡಿಗಳ ಮೇಲೆ ಎಂದಿಗೂ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕಾಲಾನಂತರ ರಜಪೂತರ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಕಂಡು ಬಂದ ಕಾರಣದಿಂದ 12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಭಾರತ ವಿದೇಶಿ ಮುಸಲ್ಮಾನರ ಕಪಿಮುಷ್ಠಿಗೆ ಸಿಲುಕಿತು.