ಹುಮಾಯೂನನ ಅತ್ಯಂತ ಬದ್ಧ ವೈರಿಯಾದ ಶೇರ್ ಶಹನು ಈ ಮೊಗಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ಪರಾಭವ ಮತ್ತು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಿ, ಕ್ರಿ.ಶ. 1540ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನೇರಿದನು. ಅಫಘನ ಸೂರ್ ಮನೆತನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಶೇರ್‌ಶಹನು ಭಾರತದ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಶೇರ್‌ಸಹನ ಮೂಲ ಹೆಸರು ಫರೀದ್, ಈತ ಜನಿಸಿದ್ದು ಕ್ರಿ.ಶ. 1472ರಲ್ಲಿ. ಫರೀದನು ಆರೇಬಿಕ್ ಮತ್ತು ಪರ್ಶಿಯನ್ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಫರೀದನ ತಂದೆಯ ಪೋಷಕನಾಗಿದ್ದ ಜಮಾಲ್‌ಖಾನ್ ನಿಂದಾಗಿ ಫರೀವನಿಗೆ ಸಹಾರಾಜನ ಜಹಗೀರಿನ ಆಡಳಿತದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಸಿಕ್ಕಿತು.

ಸಸ್ಸಾರಾಂನಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತವನ್ನು ದಕ್ಷ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಫರೀದನನ್ನು ಕಂಡ ಅವನ ದಾಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ಸರ ಅತಿಯಾಯಿತು. ದಾಯಾದಿ ಸಹೋದರರ ದ್ವೇಷಾಸೂಯೆಗಳಿಗೆ ತುತ್ತಾದ ಫರೀದ್, ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮನೆ ತ್ಯಜಿಸಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಬಿಹಾರದ ಆರಸ ಬಹರ್ ಖಾನ್ ಆಸ್ನಾನ ಸೇರಿದನು. ಒಬ್ಬನೇ ಹುಲಿಯೊಂದನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಫರೀದ್ ಬಹರ್‌ಖಾನನ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿ ʻಶೇರ್ ಖಾನ್’ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಪಡೆದನು. ಮತ್ತೆ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶೇರ್ ಖಾನ್‌‌ ಬಗ್ಗೆ ದ್ವೇಷ, ಅಸೂಹೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಪಠಾಣ ಸರದಾರರು, ಬಹರ್ ಖಾನ್‌ನ ಎದುರು ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಚಾಡಿ ಹೇಳಿದಾಗ, ಬಹರ್ ಖಾನನು ಶೇರಖಾನ ಸಸಾರಂನ ಜಾಗೀರನ್ನು ಬಲಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಪಡೆದನು. ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಶೇರ್ ಖಾನನಿಗೆ ಮೊಗಲ್ ಸೇವೆಯಲ್ಲೂ ಒಂದು ಹುದ್ದೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಈತನನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಣದ್ದರಿಂದ ಶೇರ್ ಖಾನ್‌ನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1528ರಲ್ಲಿ ಮೊಗಲ್ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಹಾರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು. ದಕ್ಷಿಣ ಬಿಹಾರದ ಸುಲ್ತಾನ ಮಹಮದನು ಈತನನ್ನು ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಜಲಾಲ್ಖಾನನಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಕನನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಲ್ತಾನನು ಮರಣಹೊಂದಿದನು. ಅವನ ಮಡದಿ ದುದುಬೀಬಿಯು ಜಲಾಲ್ ಖಾನ್ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನವನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಹೊಸ ಸುಲ್ತಾನನ ಪರವಾಗಿ ತಾನೇ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದಳು. ಈಕೆ ಶೇರ್ ಖಾನ್‌ನನ್ನು ಉಪ ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದಳು. ಗೋಗ್ರಾ ಕಾಳಗದ ನಂತರ ಬಾಬರ್ ನು ಅಲಾಲ್ ಖಾನ್‌ನನ್ನು ವಕ್ಷಿಣ ಬಿಹಾರದ ಆರಸನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಶೇರ್ ಖಾನನಿಗೆ ಸಸಾರಾಂದ ಜಾಗೀರು ಸಿಕ್ಕಿತು. ಜಲಾಲಖಾನನ ತಾಯಿ ದುದುಬೀಬಿ ಪುನಃ ಶೇ‌ರ್ ಖಾನ್‌ ನನ್ನು ಬಿಹಾರದ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದಳು. ಅಲ್ಪಾವಧಿಯಲ್ಲಿಯೇ ದುದುಬೀಬಿ ಮರಣಹೊಂದಿದಳು. ನಂತರ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಭುವೆನಿಸಿದನು, ಜಲಾಲ್ ಖಾನನು ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಬಿಹಾರದ ಸುಲ್ತಾನನಾಗಿದ್ದನು.

ಶೇರ್ ಖಾನನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1530ರಲ್ಲಿ ಚುನಾರ್ ಕೋಟೆಯ ಹಿಂದಿನ ಗೌವರ್ನರ್ ಆಗಿದ್ದ ತಾಜ್ ಖಾನನ ವಿಧವೆಯಾದ ಲಾಡ್ ಲ್ಲಿ ಕಳನ್ನು ವಿವಾಹವಾದನು. ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಶೇರ್ ಖಾನನಿಗೆ ಚುನಾರ್ ಒಡೆತನ ದೊರೆಯಿತು. ಚುನಾರ್‌ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಜ್ಯದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕನಸು ಕಾಣತೊಡಗಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 1539ರಲ್ಲಿ ಹುಮಾಯೂನನನ್ನು ‘ಚೌಸಾಂ’ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿದನು. ಈ ವಿಜಯದ ನಂತರ ಶೇರ್ ಖಾನನು ‘ಶೇರ್ಶಯ’ ಎಂಬ ಬಿರುದು ಪಡೆದನು. ಶೇರ್‌ಶಹ ಮತ್ತು ಹುಮಾಯೂನರ ನಡುವಣ ಅಂತಿಮ ಹೋರಾಟ ಕ್ರಿ.ಶ. 1540ರಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಇವರಿಬ್ಬರ ಸೈನ್ಯಗಳು ಕನೌಜ್‌ನ ಹತ್ತಿರ ಸಂಧಿಸಿದವು. ಕನೋಜ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರ್ಶೇಶಹನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹುಮಾಯೂನನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಿದನು. ಶೇರ್ಶಹನು ದೆಹಲಿಯ ಸಾರ್ವಭೌಮನಾದನು. ಅವನ ಬಹುದಿನದ ಕನಸು ನನಸಾಯಿತು.

ದೆಹಲಿಯ ಸಾರ್ವಭೌಮವಾದ ಶೇರ್‌ಶಹ ಕ್ರಿ.ಶ. 1540 ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ. 1545ರವರೆಗೆ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ. ತನ್ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಮತ್ತು ಸಂಬಾಲ್‌ಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದ. ತದನಂತರ ಪಂಜಾಬ್, ಸಿಂದ್ ಮತ್ತು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನಗಳೂ ಈತನ ವಶವಾದವು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1543ರಲ್ಲಿ ಚಾಂದೇರಿ ಮತ್ತು ರೈಸಿನ್ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದನು. ತದನಂತರ ರಾಜಾಸ್ಥಾನದ ಮಾರ್ವಾರದ ಮಾಲೈವ್‌ನಿಂದ ಮಾರ್ವಾರವನ್ನು ಜಯಿಸಿದ. ಕಾಲಿಂಜರ್ ಶೇರ್ ಶಹನ ಅಂತಿಮ ದಂಡಯಾತ್ರೆ, ಇದನ್ನು ಜಯಿಸಿದರೂ ಸಹ ಅಲ್ಲಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಉಂಟಾದ ಸಿಡಿಮದ್ದಿನ ಆಸ್ಪೋಟದಿಂದ ಶೇರ್‌ಶಹ ಮರಣ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಶೇರ್ ಶಹನ ಜೀವನ ದುರಂತದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.

1. ಶೇರ್‌ ಶಹನ ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳು

ಆಫ್‌ಫಾನ್ ಸುಲ್ತಾನರಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಶೇ‌ರ್ ಶಹನು ಮಹಾನ್ ದಿಗ್ವಿಜಯಿಯಾಗಿದ್ದಂತೆ, ಚತುರ ಆಡಳಿತಗಾರನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಕೇವಲ ತನ್ನ ಐದು ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅದೆಷ್ಟೋ ಮಂದಿ ಸುಲ್ತಾನರು ಹಲವು ವಶಕಗಳಿಂದಲೂ ಸಾಧಿಸಲಾಗದ ಮಹತ್ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದನು. ಆಡಳಿತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈತ ತಂದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಅಕ್ಬರನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯಗಳಿಸಿದವು. ʻಜನಸಮೂಹದ ಆಯ್ಕೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸ್ಪಂದಿಸಿ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದನೆಂದು’ ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಕ್ರೂಕ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. “ಶೇರ್‌ಶಾನ ಆಡಳಿತ ನಿರಂಕುಶ ಪ್ರಭುತ್ವವಾದರೂ ರಚನಾತ್ಮಕವೂ ಹಾಗೂ ವಿವೇಕ ಪೂರ್ಣವೂ ಆಗಿತ್ತು” ಎಂದು ಡಾ. ಈಶ್ವರೀಪ್ರಸಾದರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಕ್ಟರನ ಉದಾರ ನೀತಿಗೆ ಶೇರಶಹನ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದಲೇ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಶೇರ್‌ಶಹನನ್ನು ʻಅಕ್ಬರನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ’ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಶೇರ್‌ಶಹನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಆಸ್ಲಾಂ, ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪೂರ್ಣ ಉತ್ತರ ಭಾರತವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಅರ್ಥಾತ್ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸೋನಾರಗಾಂವ್‌ದಿಂದ (ಈಗಿನ ಪೂರ್ವ ಬಂಗಾಲ), ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೋಬ್ಬರ್ ನಾಡಿನವರೆಗೆ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ವಿಂದ್ಯಾ ಪರ್ವತಾವಳಿಯವರೆಗೆ ಹರಡಿತ್ತು.

2. ಕೇಂದ್ರೀಯ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಆಡಳಿತದ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವಾಗಿದ್ದ ಶೇ‌ರ್ ಶಹನು ಆ ಆಡಳಿತದ ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕ ಪುಟ್ಟ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಸಹ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ನಾಗರಿಕ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಆಡಳಿತದ ಎಲ್ಲಾ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಶೇರ್ ಶಹನು, ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮಾಭಿಮಾನಿಗಳಾದ ಉಲೆಮಾಗಳ ಪ್ರಭಾದದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದನು. ರಾಜ್ಯದ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಜನರ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಶೇರ್‌ ಶಹನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಪ್ರತಿನಿತ್ಯದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ನುರಿತ ಆಡಳಿತಗಾರನಾದ ಶೇರ್‌ಶಹನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿದ್ದನು.

ಆಡಳಿತದ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಇಲಾಖೆಗಳನ್ನು ಶೇರ್ ಶಹನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ,

1. ದಿವಾನ್‌-ಇ-ವಜರತ್‌ 2. ದಿವಾನ್‌-ಇ-ಅರಿಜ್‌ 3. ದಿವಾನ್‌-ಇ-ರಸಲತ್‌ 4. ದಿವಾನ್‌-ಇ-ಇನ್ಷಾ

ಇದಲ್ಲದೆ ದಿವಾನ್-ಇ-ಖಾಜಾ ಮತ್ತು ದಿವಾನ್-ಇ-ಬರೀದ್ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಹತ್ವದ ಇಲಾಖೆಗಳಿದ್ದವು.

ದಿವಾನ್-ಇ-ವಜರತ್ : ವಜೀರನು ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿದ್ದು. ಈತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಂದಾಯ, ಹಣಕಾಸಿನ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು.

ದಿವಾನ್-ಇ-ಆರಿಜ್ : ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿದ್ದವನು ಆರಿಜ್-ಇ-ಮಮಲಿಕ್, ಇವನು ಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿದ್ದು, ಸೈನ್ಯಭರ್ತಿ, ಸಂಘಟನೆ, ಸೈನಿಕ ಶಿಸ್ತನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಈತ ಪ್ರಧಾನ ದಂಡನಾಯಕನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.

ದಿವಾನ್-ರಸಲತ್ : ಈ ಇಲಾಖೆಯು ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಇಲಾಖೆಯ ಮಂತ್ರಿಯು ಹೊರನಾಡುಗಳಿಂದ ಬಂದ ಮತ್ತು ಹೊರನಾಡುಗಳಿಗೆ ಕಳಿಸಲಾದ ರಾಯಭಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು.

ದಿವಾನ್-ಇ-ಇನ್ಷಾ : ಈ ಇಲಾಖೆಯ ಮಂತ್ರಿಯು ರಾಜಾಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸರಕಾರಿ ಪ್ರಪತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿಸುವ, ಅವುಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನಿಕ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಕಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪತ್ರ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಸರಕಾರಿ ದಾಖಲೆ ಪತ್ರಗಳು ಇವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದವು.

ದಿವಾನ್-ಇ-ಖಾಜಾ : ಪ್ರಧಾನ ಖಾಜಿಯು ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿದ್ದು, ನ್ಯಾಯಾಡಳಿತದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಖಾಜಿಗಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿಂದ ಬಂದ ಅಪೀಲುಗಳನ್ನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

ದಿವಾನ್-ಇ-ಬರೀದ್ : ಈತ ವಾರ್ತಾ ಇಲಾಖೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿದ್ದು, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ ಮಹತ್ವದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ವರದಿಯನ್ನು ಸುಲ್ತಾನನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಈತನ ಕೈಕೆಳಗೆ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ವರದಿಗಾರರು ಮತ್ತು ಗೂಢಾಚಾರರು ಇರುತ್ತಿದ್ದರು.

3. ಆಡಳಿತದ ವಿಭಾಗಗಳು

ಹಿಂದಿನ ಸುಲ್ತಾನರ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಜನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಶೇರ್‌ಶಹ ಮುಂದುವರೆಸಿದ. ಈತ ಆಡಳಿತದ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು 47 ಸರ್ಕಾರ (ಆಡಳಿತ ಘಟಕ) ಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದ್ದ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಡಳಿತ ಘಟಕವನ್ನು ಹಲವಾರು ಪರಗಣಗಳನ್ನಾಗಿ ಪುನರ್ ವಿಭಜಿಸಿದ್ದ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಗಣವು ಹಲವು ಹಳ್ಳಿಗಳ ಸಮೂಹವಾಗಿತ್ತು. ಹಳ್ಳಿಗಳ ಆಡಳಿತ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳಿದ್ದವು. ಪಟ್ಟಾರಿ ಮತ್ತು ಚೌಕಿದಾರರು ಗ್ರಾಮಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಪರಗಣಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಶೇಕ್‌ದಾರ ಮತ್ತು ಮುನ್ಸಿಫ್ (ಅಮೀಲ್) ರೆಂಬ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿದ್ದರು. ಶೇಕ್‌ ದಾರನು ಕಾನೂನು, ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಹೊಣೆಗಾರನಾಗಿದ್ದನು. ಮುನ್ಸಿಫ್‌ನಲ್ಲಿ ಭೂಕಂದಾಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಅಧಿಕಾರವಿತ್ತು. ಪರ್ಶಿಯನ್ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆದಿಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸರ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾದ ಶೇಕ್‌ದಾರ್-ಇ-ಶೇಕ್‌ದಾರನ್ ಮತ್ತು ಮುನ್ಸಿಫ್-ಮುನ್ಸಿಫ್‌ನ ಇದ್ದರು. ಶೇರ್‌ಶಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಈ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.

4. ಶೇರ್‌ಶಹನ ಸೇನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಸೈನ್ಯ ಬಲದಿಂದಲೇ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಶೇರ್‌ಶಹನಿಗೆ ಸೈನ್ಯ ಸಂಘಟನೆಯ ಮಹತ್ವದ ಅರಿವಿತ್ತು. ಸೈನಿಕರ ನೇಮಕಾತಿಯನ್ನು ಸೇನಾನಾಯಕರ ವಶಕ್ಕೆ ಬಿಡದೆ, ಆರ್ಹತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸೈನಿಕರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸೈನಿಕನನ್ನು ಹಾಜರುಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನ ಕುದುರೆಗೆ ರಾಜಮುದ್ರೆ ಹಾಕಿಸಿ, ಕಳಪೆ ಕುದುರೆಗಳು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸುಲ್ತಾನನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅನೇಕ ತುಕಡಿಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ, ಪ್ರತಿ ತುಕಡಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಪರಿಣಿತನಾದ ದಳಪತಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಿದ್ದನು. ಶೇರ್‌ಶಹನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ 25,000 ಕಾಲಾಳುಗಳು, 1,50,000 ಕುದುರೆಗಳು, 5,000 ಆನೆಗಳು ಇದ್ದವು. ಕಾಲಾಳುಗಳು ಬಂದೂಕುದಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಇವನು ರಾಜ್ಯದ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯ ಠಾಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಪ್ರಬಲವಾದ ಸೇನೆಯನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದನು.

5. ನ್ಯಾಯಾಡಳಿತ

ಅಗಾಧವಾದ ನ್ಯಾಯಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಶೇರ್ಶಹ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾದ ನ್ಯಾಯಾಡಳಿತವನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು. ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರಾದವರು ಸಿರಿವಂತರಾಗಲಿ, ತನ್ನ ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧಿಕರಾಗಲೀ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಗುರಿಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ನಗರ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಖಾಜಿಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯವಿತರಣೆಗಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದ್ದ. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳನ್ನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಕಂದಾಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೂ ಸಿವಿಲ್ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಯ ನೀಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿದ್ದಿತು. ತಪಿತಸ್ಥರಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಶಿಕ್ಷೆಗಳು ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದವು. ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಯಿತರು ಅಥವಾ ಜಮೀನುದಾರರಿಗೆ ನ್ಯಾಯದಾನದ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು.

6. ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಪೋಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಸೈನ್ಯವೇ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಳಗಿನ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ಹೊಣೆ ಹೊತ್ತಿತ್ತು, ಆಡಳಿತದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೇ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಏರ್ಪಡಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿದ್ದರು. ಸರ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕ್‌ದಾರರು ಈ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿದ್ದರು. ಪರಗಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹುದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಳ್ಳಕಾಕರ, ದರೋಡೆಕೋರರ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಘಾತಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸದಾ ಗಮನ ಇಡಬೇಕಾಗಿದ್ದಿತು. ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಎಲ್ಲಾ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಗ್ರಾಮದ ಮುಖಂಡರನ್ನು ಹೊಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಗ್ರಾಮದ ಮುಖಂಡರಿಗೆ ಅಪರಾಧಿಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಅಥವಾ ದರೋಡೆಯಿಂದ ಆದ ನಷ್ಟವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲವಾದಲ್ಲಿ ಮರಣದಂಡನೆ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಇದು ಒಳ್ಳೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಆಗಿತ್ತು. ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕಳ್ಳತನ, ದರೋಡೆಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮತ್ತು ವರ್ತಕರು ನಿರ್ಭಿತಿಯಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ.

7. ಭೂ ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಶೇರ್‌ಶಹನ ಭೂ ಕಂದಾಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಭಾರತದ ಕೃಷಿರಂಗದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಭೂ ಕಂದಾಯವೇ ರಾಜ್ಯದ ಆದಾಯದ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಅದರ ಕಡೆ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಗಮನಹರಿಸಿದನು. ಇವನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ಕಂದಾಯ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು:

1. ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಳತೆಮಾಡಿಸಿ ಅದರ ಉಳುಮೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕಂದಾಯವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದನು.
2. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ ಎಂದು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಹುಟ್ಟುವಳಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
3. ಬೇಸಾಯಗಾರರು ಭೂ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸರಾಸರಿಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿ ಅದರ 1/3 ಭಾಗವನ್ನು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕಂದಾಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು.
4. ಭೂ ಕಂದಾಯವನ್ನು ಹಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೆ ದವಸ ಧಾನ್ಯಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು.
5. ಸರಕಾರವು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಬೇಸಾಯಗಾರನಿಗೂ ಪಟ್ಟ ವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಆತನು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನೀಡಬೇಕಾದ ಭೂ ಕಂದಾಯದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಮೂದಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
6. ಕಂದಾಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಕಂದಾಯ ನಿಗಧಿ ಮಾಡುವಾಗ ಉದಾರವಾಗಿರಲು ಮತ್ತು ವಸೂಲಿಮಾಡುವಾಗ ಕಠಿಣವಾಗಿರಲು ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು.
7. ಕ್ರಾಮ ಇಲ್ಲವೆ ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕೋಪದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಉಗ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿನ ಆಹಾರಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ದರದಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
8. ಯುದ್ಧ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡದಂತೆ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಕಟ್ಟಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಬೆಳೆ ಹಾಳಾದರೆ ರೈತರಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಹಣ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
9. ಕಂದಾಯವನ್ನು ವಸೂಲಿ ಮಾಡಲು ಅಮೀರ್, ಮುಖದ್ದಂ, ಶೇಕ್‌ದಾರ್, ಕುನಂಗೊ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಾರಿಗಳ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.

ಶೇರ್‌ಶಹನಿಗೆ ರೈತ ಸಮುದಾಯದ ಕಲ್ಯಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ʻʻಕೃಷಿಕರು ನಿರ್ದೋಷಿಗಳು, ಅವರನ್ನು ಪಮನಮಾಡಿದರೆ, ಅವರು ಊರುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಗುಳೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಪುನಃ ಅಂತಹ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬಹುಕಾಲ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲದೆ ರೈತರ ಶೋಷಣೆಯಿಂದ ಸುಲ್ತಾನರು ಪತನವಾಗುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಶೇ‌ರ್ ಷಾ ಆರಿತಿದ್ದನು.

8. ಇತರೆ ಆದಾಯಗಳು

ರೈತರಿಂದ ಬರುವ ಭೂ-ಕಂದಾಯವಲ್ಲದೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಟಂಕಸಾಲೆ, ಕಾಣಿಕೆಗಳು, ಜಿಜಿಯಾ ಸುಂಕ, ಉಪ್ಪಿನ ತೆರಿಗೆ, ವಾರಸುದಾರರಿಲ್ಲದ ಅಸ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಕೇಂದ್ರ ವರಮಾನದ ಇತರೆ ಮೂಲಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಸರ್ಕಾರವು ಕಚ್ಚಾವಸ್ತುಗಳ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಸಾಗಾಣಿಕ ತೆರಿಗೆ ವಿಧಿಸಿತ್ತು. ಸಾಮಂತರು, ಸರದಾರರು, ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶಕರು ಅರಸಾಗೆ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

9. ನಾಣ್ಯ ಸುಧಾರಣೆ :

ಶೇರ್‌ಶಹ ನಾಣ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು, ನಾಣ್ಯಗಳಿಗೆ ಬಳಸುವ ಲೋಹಗಳಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿನಿಮಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದ ಗೊಂದಲ ನಿವಾರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಹಳೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ಚಲಾವಣೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಹೊಸ ನಾಣ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತೂಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಬಂಗಾರ, ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ತಂದನು. ಶೇರ್‌ಶಹನ ಬೆಳ್ಳಿಯ ರೂಪಾಯಿ 180 ಡ್ರೈನ್ ತೂಕವಿದ್ದಿತ್ತು. ಈ ರೂಪಾಯಿ (ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ಬರಹ ಹೊರತಾಗಿ) ಪೂರ್ಣ ಮೊಗಲ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಕ್ರಿ.ಶ. 1835ರವರೆಗೆ ಈ ನಾಣ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿತು.

ಆಗ್ರಾ, ಗ್ವಾಲಿಯರ್, ಲಖ್‌ನೌ, ಸಸರಾಮ, ಉಜ್ಜಯಿನಿ ಮುಂತಾದ ಕಡೆ ಟಂಕಶಾಲೆಗಳಿದ್ದವು. ಈ ಟಂಕಶಾಲೆಗಳು ಶೇರ್‌ಶಹನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

10. ಲೋಕೋಪಯೋಗಿ ಕಾರ್ಯಗಳು

ಶೇರ್‌ಸಹನು ರಾಜ್ಯದ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು ತೀವ್ರವಾದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಭಾಗಗಳು ರಾಜಧಾನಿಯೊಡನೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದುವಂತೆ ಹಲವು ಹೊಸ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತಿಗೊಳಿಸಿದನು. ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ,

|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಸೋನಾ‌ರ್‌ಗಾಂವ್‌ನಿಂದ ಆಗ್ರಾ, ದೆಹಲಿಯ ಮುಖಾಂತರ ಲಾಹೋರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ್ದಿತು. ಇದನ್ನು “ಸಡಕ್-ಇ-ಅಜಂ” ಎನ್ನಲಾಗಿತ್ತು.

2. ಆಗ್ರಾದಿಂದ ಬರ್ಹಾನಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗ
3. ಆಗ್ರಾದಿಂದ ಚಿತೋಡಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗ
4. ಲಾಹೋರ್‌ನಿಂದ ಮುಲ್ತಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗ.

ಈ ಮೇಲಿನ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಲು ಮರಗಳನ್ನು ನೆಡಿಸಿದನು. ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಎಂಟು ಕಿಲೋಮೀಟರಿಗೆ ಸರಾಯ್ ಅಥವಾ ಅತಿಥಿಗೃಹಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಸರಾಯ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ನ ವಸತಿ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು.

ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಧರ್ಮಿಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಸತಿ ಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಶೇರ್ಶಹ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಒಟ್ಟು 1700 ಸರಾಯ್ಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿಸಿದ್ದ. ದಾಗಿ ಖನುಂಗೋ ರವರ ಪ್ರಕಾರ ಸಾನಾಯ್ಗಳು “ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಿಜವಾದ ರಕ್ತಪಾಡಿಗಳಾಗಿದ್ದವು”, ಸೈನ್ಯಗಳ ಚಲನವಲನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅವುಗಳು ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸುದ್ದಿ ವಿನಿಮಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆದಿದ್ದವು. ವ್ಯಾಪಾರ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂಚೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದವು.

ಶೇರ್‌ಶಹನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ :

ಮಧ್ಯಯುಗದ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಶೇ‌ರ್ಷಹ ಆಕರ್ಷಕ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಬದುಕಿನ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಪೂರ್ಣ ಅರಿವಿದ್ದ ಇವನು ದೇಶಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಡಳಿತ ನೀಡಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಾದ ಮೊಘಲರನ್ನು ಭಾರತದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿ, ಪ್ರಬಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದ್ದು ಆತನ ಅದ್ಭುತವಾದ ಸಾಧನೆ, ಇವನ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮೊಗಲ್ ದೊರೆ ಆಕ್ಟರನ ಸಾಧನೆಗಳಿಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾಯಿತು. ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಮುಕ್ತವಾದ, ಕಳ್ಳತನ ದರೋಡೆ ಮತ್ತು ಕೊಲೆಗಳಿಲ್ಲದ ಆದರ್ಶ ಸಮಾಜದ ನಿರ್ಮಾಪಕನೆಂಬುದನ್ನು ಮರೆಯುವಂತಿಲ್ಲ, ಸಸಾರಾಂನಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಅವನಿಗಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಸಿರುವ ಗೋರಿಯು ಅದ್ಭುತ ಕೌಶಲ್ಯದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವೈಭವವನ್ನು ಈ ಗೋರಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಯಮುನಾ ನದಿಯ ದಡದ ಮೇಲೆ ನವೀಸವಾದ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದ. ಇದನ್ನು ʻಪುರಾನ ಕಿಲಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಮಸೀದಿಯೊಂದಿದೆ.

ಶೇರ್ ಶಹ ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಉದಾರನೀತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಆಸಹಿಷ್ಣುವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಶೇರ್ ಶಹನ ಮರಣಾನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಉತ್ತಾರಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಅಧಿಕಾರ ಲಾಲಸೆ ಮೊಗಲ್ ದೊರೆ ಹುಮಾಯೂನ್ ಮರಳಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬರಲು ಅವಕಾಶವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸೂರ್ ವಂಶದ ಆಳ್ವಿಕೆ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು.

ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಬಲಿಷ್ಠ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾದ ಅಕ್ಬರ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು. ಜೊತೆಗೆ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಿಯ ಆಡಳಿತಗಾರನಾಗಿದ್ದನು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದ ಮೂಲಕ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದನು.

ಅಕ್ಬರನ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳು: ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು

1. ಪಾಣಿಪತ್ ಕದನ (1556): ಹುಮಾಯೂನ್‌ನ ಮರಣದ ನಂತರ, ಆದಿಲ್ ಷಾ ಸೂರಿಯ ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ಹೇಮು ಆಗ್ರಾ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು, ʻವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ’ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಆಡಳಿತಗಾರನೆಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡನು. ಬೈರಾಮ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಅಕ್ಬರ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಪಾಣಿಪತ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಹೇಮುವನ್ನು ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಿದರು, ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಆಗ್ರಾವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದರು.

2. ಚುನರಕೋಟೆ ವಿಜಯ (1561): ಚುನರಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಕ್ಬರ್ ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿ ಅಸಫ್ ಖಾನ್‌ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಅಸಫ್ ಖಾನ್ ಜಮಾನನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು, ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಿದನು.

3. ಗೊಂಡ್ವಾನ ಅಭಿಯಾನ (1564): ಅಕ್ಬರ್ ಗೊಂಡ್ವಾನದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಅದರ ರಾಣಿ ದುರ್ಗಾವತಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು, ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡನು.

4. ರಜಪೂತ ಮೈತ್ರಿಗಳು (1562): ಅಕ್ಬರ್ ತನ್ನ ಅಜ್ಜಿಯ ಸಮಾಧಿಯ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಬರ್ ನ ರಜಪೂತ ರಾಜ ಬಿಹಾರಿಮಲ್ ನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದನು. ಬಿಹಾರಿಮಲ್ ಮೊಘಲ್ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಮಗಳು ಜೋಧಾಬಾಯಿ ಅಕ್ಬರ್‌ನನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು, ನಂತರ ಜಹಾಂಗೀರ್‌ಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದರು, ಹೀಗೆ ರಜಪೂತರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಿದರು.

5. ಮೇವಾರ್ ಅಭಿಯಾನ (1567-1576): ಹಲ್ದಿಘಾಟಿ ಕದನದಲ್ಲಿ (1576) ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಉದಯ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಅವನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಅಕ್ಬರ್ ಮೇವಾರ್ ವಿರುದ್ಧ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.

6. ರಣಥಂಬೋರ್ ಮುತ್ತಿಗೆ (1569): ಅಕ್ಬರ್ ರಣಥಂಬೋರ್ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ, ಅದರ ರಾಜ ಸುರ್ಜನ್ ರಾಯನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು, ಅವನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೊಘಲ್ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು.

7. ಕಾಬೂಲ್ ಅಭಿಯಾನ (1581): ಅಕ್ಬರ್ ಕಾಬೂಲ್ ಅನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಮಿರ್ಜಾ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಹಕೀಮ್ ಅನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದನು.

8. ಕಾಶ್ಮೀರದ ವಿಜಯ (1586): ಭಗವಾನ್ ದಾಸರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮೊಘಲ್ ಪಡೆಗಳು ಯೂಸುಪ್ ಖಾನ್ ಅವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದರು, ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಮೊಘಲ್ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ತಂದರು.

9. ಸಿಂಧ್ ಅಭಿಯಾನ (1591): ಸಿಂಧ್‌ನ ರಾಜ ಮಿರ್ಜಾಜಾನಿಬೇಗ್ ಮೊಘಲ್ ಪಡೆಗಳಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಅಕ್ಬರನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು.

10. ಒರಿಸ್ಸಾ ಅಭಿಯಾನ (1592): ಮೊಘಲ್ ಜನರಲ್ ರಾಜಮಾನಸಿಂಗ್ ಒರಿಸ್ಸಾದ ದೊರೆ ನಾಸಿರ್ ಖಾನ್ ಅವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿದರು.

11. ಕಂದಹಾರ್ ಸೇರ್ಪಡೆ: ಅಕ್ಬರ್ ಕಂದಹಾರ್ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧ ಘೋಷಿಸಿದನು, ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿದನು.

12. ಅಹ್ಮದ್‌ನಗರದ ಸ್ವಾಧೀನ: ಅಕ್ಬರ್‌ನ ಶಕ್ತಿಗೆ ಹೆದರಿ ಅಹ್ಮದ್‌ನಗರದ ರಾಣಿ ಚಾಂದಬೀಬಿ ಮೊಘಲ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿದಳು.

ಅಕ್ಬರನ ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳು

1. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ: ಅಕ್ಬರ್ ಪ್ರಬಲ ಮತ್ತು ದಕ್ಷ ಆಡಳಿತಗಾರರಾಗಿದ್ದರು, ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ರಾಜಕೀಯ, ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ನ್ಯಾಯಯುತ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ವಜೀರ್ (ಪ್ರಧಾನಿ), ದಿವಾನ್-ಇ-ಆಲಂ (ಖಜಾಂಚಿ), ಮಿರ್ಬಕ್ಷಿ (ಪೇಮಾಸ್ಟರ್ ಜನರಲ್), ಮತ್ತು ಖಾಜಿ-ಉಲ್-ಖಾಜತ್ (ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು) ಸೇರಿದಂತೆ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಂಡಳಿಯು ಅಕ್ಬರ್ ಅವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿತು.

2. ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತ: ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸುಲಭಕ್ಕಾಗಿ, ಅಕ್ಬರ್ ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು 12 ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದನು, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ʻಸುಬೇದಾರ’ನಿಂದ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಪರಗಣಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನು ʻಫೌಜದಾರರು’ ಮತ್ತು ʻಶಿಕ್ದಾರರು’ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಗರದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ʻಕೊತ್ವಾಲಾ’ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.

3. ಭೂಕಂದಾಯ ನೀತಿ: ಶೇರ್ ಷಾ ನೀತಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುತ್ತಾ, ಅಕ್ಬರನ ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿ ತೋಡರ್ಮಲ್ ʻಬಂದೋಬಸ್ತ್’ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಫಲವತ್ತತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. ರೈತರು ಧಾನ್ಯ ಅಥವಾ ನಗದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಪಾವತಿಸಿದರು, ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

5. ಭೂಮಿ ವರ್ಗೀಕರಣ: ʻಎಲಾಹಿ ಗಜ’ ಅಥವಾ ದೈವಿಕ ಗಜ (33 ಇಂಚು) ಬಳಸಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಜಮೀನುಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ: ಪೋಲಾಜ್ (ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸಾಗುವಳಿ), ಪರೌತಿ (ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಸಾಗುವಳಿ), ಚಾಚಾರ್ (ಪ್ರತಿ 3-4 ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಸಾಗುವಳಿ), ಮತ್ತು ಬಂಜರು (5 ವರ್ಷ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬಳಕೆಯಾಗಿಲ್ಲ).

6. ಮಾನಸಬ್ದಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಅಕ್ಬರ್ ಅವರು ‘ಮಾನಸಬ್ದಾರಿ’ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅವರ ಮಿಲಿಟರಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೇಯಾಂಕ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಮನ್ಸಬ್ದಾರರು ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಉನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನ್ಸಬ್ದಾರರು ದೊಡ್ಡ ಪಡೆಗಳಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಬಳವನ್ನು ಪಡೆದರು.

ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು: ಪ್ರಗತಿಶೀಲ ಚಕ್ರವರ್ತಿ

1. ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ: ಅಕ್ಬರ್ ಅವರು ಹಿಂದೂಗಳ ಬಗೆಗಿನ ತನ್ನ ಅಂತರ್ಗತ ನೀತಿಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಮುಸ್ಲಿಮೇತರರ ಮೇಲಿನ ಜಿಜ್ಯಾ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದರು. ಅವರು ಗೋಹತ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದರು, ಸತಿ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದರು.

2. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ: ಸ್ವತಃ ಅನಕ್ಷರಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಕ್ಬರ್ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಅಬುಲ್ ಫಜಲ್, ತುಳಸಿದಾಸ್ ಮತ್ತು ಬೀರಬಲ್ ಮುಂತಾದ ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಅವರ ಆಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ʻಅಕ್ಬರ್ ನಾಮಾ’ ಮತ್ತು ʻಐನ್-ಇ-ಅಕ್ಬರಿ’ ನಂತಹ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ: ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ

1. ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ: ಅಕ್ಬರ್ ಕಲೆಯ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಉತ್ಸಾಹಿ ಪೋಷಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಭವ್ಯವಾದ ಫತೇಪುರ್ ಸಿಕ್ರಿ, ದಿವಾನ್-ಇ-ಆಮ್, ದಿವಾನ್-ಇ-ಖಾಸ್, ಪಂಚಮಹಲ್ ಮತ್ತು ಬುಲಂದ್ ದರ್ವಾಜಾ (ಭಾರತದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಗೇಟ್‌ವೇ) ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

2. ಸಂಗೀತ: ʻಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ಪಿತಾಮಹ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪೌರಾಣಿಕ ತಾನ್ಸೇನ್ ಸೇರಿದಂತೆ 36 ಸಂಗೀತಗಾರರಿಂದ ಅಕ್ಬರನ ಆಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇತರ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗೀತಗಾರರಲ್ಲಿ ರಾಮದಾಸ್ ಮತ್ತು ಸೂರ್ ದಾಸ್ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.

ಅಕ್ಬರನ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಮೊಘಲ್ ಇತಿಹಾಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಮಿಲಿಟರಿ ವಿಜಯಗಳು, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅವರ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮತ್ತು ನಾವೀನ್ಯತೆಯ ನೀತಿಗಳು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಮತ್ತು ಏಕೀಕೃತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದವು, ಆಳವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟವು.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಅಕ್ಬರ್ ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಕಾಲವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಯುದ್ಧ ವಿಜಯಗಳು, ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯ ನೀತಿಗಳು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಲಿಷ್ಠಗೊಳಿಸಿತು. ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಕ್ಬರ್ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಆಡಳಿತಗಾರನಾಗಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತಾರೆ.

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿತ್ತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ ವರ್ಣಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜವು ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಘಟಿತವಾಗಿತ್ತು. ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳ ಜನರು ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಜೀವನ ಶೈಲಿಗಳ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

1. ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ : ವಿಜಯನಗರದ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮಗಳ ಮೇಲೆ ರೂಪಿತವಾಗಿತ್ತು. ಚತುವರ್ಣಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ ವರ್ಣಗಳಿದ್ದವು. ಹಿಂದೂಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮುಸ್ಲಿಮರು, ಜೈನರು, ಕ್ರೈಸ್ತಮತಿಯರೂ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಶೂದ್ರ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಕೈಕಸುಬುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದ ಮಡಿವಾಳ, ಗಾಣಿಗ, ಮರಗೆಲಸದವ, ಕಮ್ಮಾರ, ಕುಂಬಾರ, ನಾವಿಕ, ಬೇಟೆಗಾರ ಮೊದಲಾದ ಹಲವಾರು ಜಾತಿಗಳಿದ್ದವು. ಇವಲ್ಲದೆ ಪಂಚವರ್ಣವೂ ಇದ್ದು, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಸಮಾಜದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನತೆಯು ಕೃಷಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಮುಖ ಕಸುಬಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ವ್ಯಾಪಾರವು ಲಾಭದಾಯಕ ಹುದ್ದೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಗದ ಜನರು ಈ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು.

2. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ಥಾನಮಾನ : ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗೌರವವಿತ್ತು. ವಿದ್ಯಾವಂತರಾದ ಅವರು ರಾಜರ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ, ವೇದಮಂತ್ರ ಪಠನ, ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು. ಆರಸರು ಹಲವು ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದರು. ಅವರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ತಮಗೂ, ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುವುದೆಂದು ಆರಸರು ನಂಬಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಮಂದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ರಾಜಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಬಹುತೇಕ ಮಂದಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅವರೇ ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ ವಿದೇಶಿಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಹೆಸರು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬಾರ್ಬೋಸ, ನ್ಯೂನಿಜ್ ಮೊದಲಾದವರು ಅವರನ್ನು ಹೊಟ್ಟೆಬಾಕರೆಂದೂ, ಆಸೆಬುರುಕರೆಂದೂ ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಗೌರವವಿದ್ದಿತು.

3. ವೈಶ್ಯರ ಸ್ಥಾನಮಾನ : ವೈಶ್ಯರು ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಅರಸರಿಂದ ಅನೇಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಉತ್ತಮಮಟ್ಟದ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವ್ಯಾಪಾರ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಗದವರೂ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು.

4. ಶೂದ್ರರ ಸ್ಥಾನಮಾನ : ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಕಡಿಮೆ ಇತ್ತು. ಅವರು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿತ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದರು. ಆಸ್ಪೃಶ್ಯರು ಉನ್ನತವರ್ಗದ ಜನರಿಂದ ಬಹುದೂರವಿದ್ದರು. ಅವರು ಊರಿನ ಕೆಲಸಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದರು.

5. ನಗರಗಳಲ್ಲಿ : ರಾಜಧಾನಿ ಮತ್ತು ಭವ್ಯನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತರು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಅಧಿಕಾರಿವರ್ಗದವರು, ವಿದ್ಯಾವಂತರು, ಕಲಾರಾಧಕರು ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರ ಸೇವೆಗೆ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ದಾಸದಾಸಿಯರು ಇರುತ್ತಿದ್ದರು.

6. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ಥಾನಮಾನ : ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗಣ್ಯಸ್ಥಾನವಿದ್ದಿತು. ಆದರೂ ಆಕೆ ಸಮಾಜದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಪೇಯಿಸ್ ಎಂಬ ವಿದೇಶಿಯನು ಮನನೊಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ರಾಣಿಯರ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಆನೇಕ ಮಂದಿ ದಾಸಿಯರಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವು ಮೇಲ್ವರ್ಗದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದಲ್ಲೂ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಗಣನೀಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. 2ನೇ ದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ) ಹೊನ್ನಮ್ಮ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀಯು ವರದಿಗಾರಳಾಗಿದ್ದಳೆಂದೂ, ಅಚ್ಚುತರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಿರುಮಲಾಂಬೆ ಎಂಬುವಳು ಅಂತಹುದೇ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿದ್ದಳೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಶಾಸನದ ಪ್ರಕಾರ ಪಾತ್ರಿ ಎಂಬ ನಟಿಯೊಬ್ಬಳಿದ್ದು, ಅವಳು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಳೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಳ್ಳಿಗಾಡಿನ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬೇಸಾಯ, ದನಕರುಗಳ ಸಾಕಾಣಿಕೆ, ನೂಲುವುದು, ನೇಯುವುದು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಸಬುಗಳಲ್ಲಿ ನುರಿತಿದ್ದು ವಿಭಿನ್ನ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು.

7. ವೈಶ್ಯಾವೃತ್ತಿ : ವೇಶ್ಯಾವೃತ್ತಿಯು ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಸಾವಿರ ವೇಶ್ಯೆಯರಿದ್ದುದಾಗಿಯೂ, ಅವರಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ವೃತ್ತಿ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ನಗರ ರಕ್ಷಣಾ ಪಡೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತೆಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.

8. ದೇವದಾಸಿ ಪದ್ಧತಿ : ದೇವದಾಸಿ ಪದ್ಧತಿಯು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ದೇವದಾಸಿಯರು ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಕಲಾವಿದೆಯರಾಗಿದ್ದರು. ವೇಶ್ಯೆಯರು ಮತ್ತು ದೇವದಾಸಿಯರು ವೈಭವದ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 400 ಮಂದಿ ದೇವದಾಸಿಯರು ಇದ್ದರು.

9. ಸಾಮಾಜಿಕ ಪಿಡುಗುಗಳು : ಸಾಮಾಜಿಕ ಪಿಡುಗುಗಳಾದ ಸಹಗಮನ, ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ, ವರದಕ್ಷಿಣೆ ಮೊದಲಾದ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು.

10. ಬಹುಪತ್ನಿತ್ವ : ಬಹುಪತ್ನಿತ್ವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಅರಸರು ಹಾಗೂ ಶ್ರೀಮಂತರು ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಹುಮಂದಿ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಪಡೆದವನು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ತಿರುಮಲಾಂಬಿಕೆ, ಚಿನ್ನಾದೇವಿ ಮತ್ತು ಜಗನ್ನೋಹಿನಿಯರು ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಯರಾಗಿದ್ದರು.

11. ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ : ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಜೈನರು ಮತ್ತು ವೀರಶೈವರು ಶುದ್ಧ ಸಸ್ಯಹಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದರಂತೆ. ಉಳಿದ ಪಂಗಡಗಳ ಜನರು ಸಸ್ಯಹಾರ ಮತ್ತು ಮಾಂಸಹಾರಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಗಿ, ಭತ್ತ, ಜೋಳ, ಕಬ್ಬು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹಣ್ಣುಗಳು, ತರಕಾರಿ, ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಬೀಜಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಬ್ಬ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಭ್ರಮದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಜನತೆ ಕುರಿ, ಕೋಳಿ, ಮೇಕೆ, ಕೋಣ, ಹೋರಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಬಲಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ (ವಿದೇಶಿ ಯಾತ್ರಿಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ), ಮಂಗಳರಸನ, ʻಸೂಪಶಾಸ್ತ್ರ’ ದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಪಾನೀಯಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ.

12. ಉಡುಗೆ ತೊಡುಗೆಗಳು : ಶ್ರೀಮಂತರು ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನಿಕರು ರೇಷ್ಮೆ ಜರತಾರಿ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹತ್ತಿ ಉಡುಪುಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಗಂಡಸರು ಮಂಡಿಯವರೆಗೆ ಪಂಚೆಯುಡುತ್ತಿದ್ದು, ಮೈಮೇಲೆ ಆಂಗಿ ಅಥವಾ ತುಂಡು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು, ತಲೆಗೆ ಪೇಟವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹೆಚ್ಚುಮಟ್ಟಿಗೆ ಹತ್ತಿಸೀರೆ, ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ರೇಷ್ಮೆಯ ಸೀರೆಯುಡುತ್ತಿದ್ದು ಅವರು ಬಳೆ, ಮೂಗುತಿ, ಓಲೆ, ಕಂಠಿಹಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ವಿದೇಶಿ ಬರಹಗಾರರು ತಿಳಿಸಿರುವರು.

13. ಮನರಂಜನೆ : ಬೇಟೆ ಯಾಡುವುದು, ಟಗರು ಕಾಳಗ, ಗೂಳಿಕಾಳಗ ಮತ್ತು ಜಟ್ಟಿಕಾಳಗ ಮೊದಲಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಟಗಳಿದವು.

14. ಹಬ್ಬ ಹರಿದಿನಗಳು : ಮಹಾನವಮಿ ಮತ್ತು ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಜನರು ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನವರಾತ್ರಿಯು ಆ ಕಾಲದ ವಿಶೇಷ ಆಕರ್ಷಕ ಸಮಾರಂಭವಾಗಿತ್ತು. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ ಡೋಮಿಂಗೋ ಪೇಯಿಸ್ ಅದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳು ಇದ್ದು ಜನತೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡುವುದು ಪರಿಪಾಠವಾಗಿತ್ತು.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ವೃತ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿತ್ತು. ಜನರು ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಿಳೆಯರು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ವರ್ಗದ ಜನರು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಎಲ್ಲವುಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಸಮಾಜದ ವೈಭವ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

14 ರಿಂದ 17 ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಮೇಲೆ ಆಳವಾದ ಗುರುತು ಹಾಕಿತು. ಈ ಯುಗವು ಆಡಳಿತ, ಮಿಲಿಟರಿ ಸಂಘಟನೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆ, ಆರ್ಥಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೆಳಗೆ, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭೂದೃಶ್ಯವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ಈ ಮಹತ್ವದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ನಾವು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತೇವೆ.

1. ಕೇಂದ್ರ ಆಡಳಿತ

ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜರು ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು, ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನು ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು. ಆನುವಂಶಿಕ ರಾಜತ್ವವು ರಾಜ್ಯದ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪ್ರಗತಿಪರ ಮತ್ತು ಉದಾರ ಆಡಳಿತದಿಂದ ಪೂರಕವಾಗಿತ್ತು. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯರು ತಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿ ಅಮುಕ್ತಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ, ರಾಜನು ತನ್ನ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟತನದ ನಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು. ಈ ತತ್ವವು ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಗಾರರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿತು.

2. ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್

ರಾಜನ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ವಿವಿಧ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ (ಮಹಾಪ್ರಧಾನಿ), ದಳ ಅಧಿಕಾರಿ (ದಂಡ ನಾಯಕ), ರಾಯಭಂಡಾರಿ, ಮಹಾಸಂಧಿವಿಗ್ರಹಿ ಮತ್ತು ಮಹಾಸಮಾಧಿಕಾರಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯು ಮಹತ್ವದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಯುದ್ಧ, ಶಾಂತಿ, ವಿದೇಶಿ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಆಡಳಿತವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಲಹೆಗಾರರ ​​ನಡುವೆ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿತು.

3. ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತ

ಆಡಳಿತವನ್ನು ಸರಳೀಕರಿಸಲು, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರ್ಗಗಳಿದ್ದವು: ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ರಾಜಪ್ರತಿನಿಧಿಯಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಳಲ್ಪಟ್ಟವು ಮತ್ತು ನಾಯಂಕರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಂತ ನಾಯಕರಿಂದ ಆಳಲ್ಪಟ್ಟವು. ಈ ಕ್ರಮಾನುಗತ ರಚನೆಯು ದಕ್ಷ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.

4. ಗ್ರಾಮ ಆಡಳಿತ

ತಳಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮವು ಆಡಳಿತದ ಮೂಲ ಘಟಕವಾಗಿತ್ತು. ಗೌಡ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮ ಗಾವುಂಡ ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಗ್ರಾಮ ಲೆಕ್ಕಿಗರಾದ ಕುಲಕರ್ಣಿ ಅಥವಾ ಶಾನಬೋಗರು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಶಾಂತಿ ಕಾಪಾಡುವುದು, ತೆರಿಗೆ ವಸೂಲಿ ಮಾಡುವುದು, ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸುವುದು ಗ್ರಾ.ಪಂ. ಕಮ್ಮಾರರು, ಬಡಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಅರ್ಚಕರು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರು ಗ್ರಾಮದ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು.

5. ಮಿಲಿಟರಿ ಆಡಳಿತ

ಸೈನ್ಯವು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಅಂಶವಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಪದಾತಿ, ಅಶ್ವದಳ, ರಥಗಳು ಮತ್ತು ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಸೇನಾಧಿಪತಿಯು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದನು, ಅದು ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಸೈನ್ಯವು ಸುಮಾರು 700,000 ರಷ್ಟಿತ್ತು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ನಿಜವಾದ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರಬಹುದು. ತಾಳಿಕೋಟೆ ಕದನವು ವಿಜಯನಗರ ಪಡೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿತು, ಆದರೂ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ತರಬೇತಿಯು ಅವರ ಮಿಲಿಟರಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬನೆಯು ಒಂದು ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ದೋಷವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಗಾಗಿ ನಗದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಪಡೆದರು.

6. ನ್ಯಾಯಾಂಗ

ರಾಜನು ರಾಜ್ಯದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು, ಅವನ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯೋಚಿತತೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್‌ಗಳು, ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪ್ರಭುಗಳು ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಯಿತು. ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಗಳು ಸೆರೆವಾಸದಿಂದ ಮರಣದಂಡನೆಯವರೆಗೆ, ಮರಣದ ಬದಲಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ದಂಡನೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ.

7. ಭೂ ಕಂದಾಯ

ಭೂ ಆದಾಯವು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿದೆ, ರೈತರು ತಮ್ಮ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಆರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪಾವತಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆಠವಣೆ ಎಂಬ ಇಲಾಖೆಯು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿತು, ಇದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೂರು ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿತು: ತಾರಿ, ಖುಷಿ ಮತ್ತು ಬಗಾಯತು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ನೀರಾವರಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿತು, ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಕೆರೆಗಳು, ಕಾಲುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು.

8. ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿ

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆಯು ಚತುರ್ವಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ, ಇದು ಜನರನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದೆ: ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವೈಶ್ಯರು ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಶೂದ್ರರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದರು. ಸಾಮಾಜಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ, ವರದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ದೇವದಾಸಿ ಪದ್ಧತಿಯಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ, ದೇವದಾಸಿಯರು ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ನುರಿತ ಪ್ರದರ್ಶಕರಾಗಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಾನ

ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಅನೇಕರು ಶಿಕ್ಷಣ, ಆಡಳಿತ, ಕವಿತೆ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಗಂಗಾದೇವಿ ಮತ್ತು ತಿರುಮಲಾಂಬ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಮಹಿಳೆಯರಾಗಿ ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು.

ಉಡುಪು

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಜನರು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹಿಳೆಯರು ಸೀರೆ ಮತ್ತು ರವಿಕೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದರೆ, ಪುರುಷರು ಪಂಚೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಲುವಂಗಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು, ಕಿವಿಯೋಲೆಗಳು, ನೆಕ್ಲೇಸ್ಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲುಂಗುರಗಳಂತಹ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.

ಹಬ್ಬಗಳು

ವಿಜಯನಗರ ಸಮಾಜದವರು ದೀಪಾವಳಿ, ಹೋಳಿ, ಮಹಾನವಮಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಉತ್ಸವವು ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟಕೀಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭವ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಮಹಾನವಮಿ ಹಬ್ಬದ ಅಂತಿಮ ದಿನವು ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.

9. ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿ

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಆರ್ಥಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ ಮುತ್ತುಗಳು, ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಖಾತೆಗಳಿಂದ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಗೋಧಿ, ಹತ್ತಿ, ಮತ್ತು ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳಂತಹ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಕೃಷಿಯು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಉದ್ಯೋಗವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು. ನೀರಾವರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವು ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ಪರ್ಷಿಯಾ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಮತ್ತು ಚೀನಾದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

10. ಧರ್ಮ

ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಬಹುತ್ವವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ಶೈವ, ಜೈನ, ವೈಷ್ಣವ ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿತು. ರಾಜರು ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ದತ್ತಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು, ದೇವಾಲಯಗಳು, ಮಸೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಜೈನ ಮನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಹಂಪಿ, ಶೃಂಗೇರಿ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣಗಳಂತಹ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕಲಿಕೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಬೆಲೆ.

11. ಸಾಹಿತ್ಯ

ವಿಜಯನಗರ ರಾಜರು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅತ್ಯಾಸಕ್ತಿಯ ಪೋಷಕರಾಗಿದ್ದರು, ತೆಲುಗು, ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಈ ಅವಧಿಯ ಮಹತ್ವದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು:

ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಸಾಲುವಾಭ್ಯುದಯಂ, ಅಚ್ಯುತಭ್ಯುದಯಂ, ಮಧುರಾವಿಜಯಂ, ಮತ್ತು ಇನ್ನಷ್ಟು.

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಗದುಗಿನ ಭಾರತ, ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ, ಮತ್ತು ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ.

ತೆಲುಗು ಸಾಹಿತ್ಯ: ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಅಮುಕ್ತಮಾಲಯ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಸಾನಿ ಪೆದ್ದಣ್ಣನ ಕೃತಿಗಳು.

12. ಶಿಕ್ಷಣ

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ ಅಗ್ರಹಾರಗಳು ಮಠಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದವು. ಮರಳಿನಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಿಧಾನವಾದ ಧೂಲಾಕ್ಷರ ವಿಧಾನ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಪ್ರಮುಖ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಪಿ, ಶೃಂಗೇರಿ ಮತ್ತು ಎಡೆಯೂರು ಇವೆ, ಇದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಶ್ರೀಮಂತ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ ಕಲಿಕೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿತು.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಗಮನಾರ್ಹ ಮತ್ತು ದೂರಗಾಮಿ. ಅವರ ಪರಂಪರೆಯು ಆಧುನಿಕ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ, ಇದು ಉಪಖಂಡದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಕಲಾತ್ಮಕ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯ ಅವಧಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಆಡಳಿತ, ಮಿಲಿಟರಿ ತಂತ್ರ, ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಗತಿಗಳು ರೋಮಾಂಚಕ ಸಮಾಜವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದವು ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದವು.

ವೈಭವ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಹಲವಾರು ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳು ಮತ್ತು ಅವಲೋಕನಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು. ಅವರ ಖಾತೆಗಳು ಈ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಜೀವನ ಮತ್ತು ವೈಭವದ ಬಗ್ಗೆ ಆಕರ್ಷಕ ನೋಟವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ವಿಜಯನಗರದ ತಮ್ಮ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ ಗಮನಾರ್ಹ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಒಳನೋಟಗಳನ್ನು ಕೆಳಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

1. ನಿಕೊಲೊ ಕಾಂಟಿ (ಇಟಲಿ)

ನಿಕೊಲೊ ಕಾಂಟಿ, ವೆನೆಷಿಯನ್ ಪ್ರವಾಸಿ, 1421 ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ ವಿಜಯನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಮೊದಲ ಪ್ರವಾಸಿಗರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಅವರ ವಿವರವಾದ ಖಾತೆಯು ಈ ಭವ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವೈಭವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಹಂಪಿಯನ್ನು ಅದರ ಕಾಲದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ ಎಂದು ಕಾಂಟಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಕಡಿದಾದ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 60 ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು ಸುತ್ತಳತೆ ಹೊಂದಿದೆ. 90,000 ಯೋಧರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಮಾರು 500,000 ಜನರ ಗಮನಾರ್ಹ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಅವರು ಗಮನಿಸಿದರು. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ಮತ್ತು ಬಹುಪತ್ನಿತ್ವ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಕಾಂಟಿ ಗಮನಿಸಿದರು. ವಿಜಯನಗರದ ರೋಮಾಂಚಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ದೀಪಾವಳಿ, ಯುಗಾದಿ ಮತ್ತು ಮಹಾನವಮಿಯಂತಹ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ವೈಭವವನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದರು.

2. ಅಬ್ದುಲ್ ರಜಾಕ್ (ಪರ್ಷಿಯಾ)

ಪರ್ಷಿಯನ್ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಬ್ದುಲ್ ರಜಾಕ್ 1443 ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದು 2ನೇ ದೇವರಾಯನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ. ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಪರ್ಷಿಯಾ ಎಂಬ ತನ್ನ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ, “ವಿಜಯನಗರದಂತಹ ನಗರವು ಈ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ನಗರದ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ನಗರವನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ ಏಳು ಸುತ್ತಿನ ಕೋಟೆಗಳು, ಜನ, ದನ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಗದ್ದಲದ ಬಜಾರ್‌ಗಳನ್ನು ಅವರು ವಿವರಿಸಿದರು. ನಗರವು ಹಲವಾರು ಅರಮನೆಯ ಉದ್ಯಾನಗಳು, ವಿಶಾಲವಾದ ಬೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜೀವನದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿವೆ. ರಾಜಧಾನಿ ಸಿಲೋನ್ ಗಡಿಯಿಂದ ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ ಮತ್ತು ಒರಿಸ್ಸಾದಿಂದ ಮಲಬಾರ್ ವರೆಗೆ 12,000 ಸೈನಿಕರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ರಜಾಕ್ ಅಂದಾಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು 1,000 ಆನೆಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು 700 ಹೆಂಡತಿಯರ ರಾಜನ ಜನಾನವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರು, ಆಡಳಿತ ವರ್ಗದ ಐಷಾರಾಮಿ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿದರು. ಸ್ಥಳೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಗುಲಾಬಿ ಹೂವುಗಳು, ಮುತ್ತುಗಳು, ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಲೋಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿದ್ದವು.

3. ನಿಕೇಟಿನ್ (ರಷ್ಯಾ)

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಬಹಮನಿ ಸುಲ್ತಾನರ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದ ವ್ಯಾಪಾರಿ ನಿಕೇಟಿನ್ 1470 ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು. ಅವರು ವಿಜಯನಗರದ ಸೇನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದರು, ಅದರ ಸೈನ್ಯವು 100,000 ಪದಾತಿ ಮತ್ತು 50,000 ಅಶ್ವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಿದರು. ನಗರವು ಮೂರು ಗೋಡೆಗಳಿಂದ ಭದ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಗಮನಿಸಿದರು, ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯು ಅದರ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.

4. ಡ್ಯೂರೆಟ್ ಬಾರ್ಬೋಸ್ (ಪೋರ್ಚುಗಲ್)

ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಡ್ಯೂರೆಟ್ ಬಾರ್ಬೋಸ್ 1514-1515 ರ ನಡುವೆ ವಿಜಯನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು. ಅವರ ಖಾತೆಗಳು ಅರಮನೆಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾದ ಬೀದಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭವ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದವು. ಬಾರ್ಬೋಸ್ ವಜ್ರಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದ್ದೂರಿ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನ ಶ್ರೀಮಂತ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರು. ಸೈನ್ಯವು 100,000 ಕಾಲಾಳುಪಡೆ, 20,000 ಅಶ್ವಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು 900 ಆನೆಗಳನ್ನು ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿತು, ಇದು ಅದರ ಮಿಲಿಟರಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಾಮ್ರ, ಪಾದರಸ, ಕೇಸರಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಸರಕುಗಳ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನದ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಅವರು ವಿವರಿಸಿದರು, ಇದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

5. ಡೊಮಿಂಗೊ ​​ಪೇಸ್ (ಪೋರ್ಚುಗಲ್)

1526 ರಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಸಂದರ್ಶಕರಾದ ಡೊಮಿಂಗೊ ​​ಪೇಸ್ ವಿಜಯನಗರವನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸಿದರು ಮತ್ತು ರಾಜಧಾನಿಯ ಬೀದಿಗಳು ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸುಂದರವೆಂದು ಕಂಡುಕೊಂಡರು, ಅವುಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾನವ ಸ್ಫೂರ್ತಿಗಿಂತ ದೈವಿಕವೆಂದು ಆರೋಪಿಸಿದರು. ವಜ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮುತ್ತುಗಳಂತಹ ಅಮೂಲ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನಿಂಬೆಹಣ್ಣು, ದ್ರಾಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣುಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಶ್ರೀಮಂತ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅವರು ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ರಾಜನಿಗೆ 12 ರಾಣಿಯರಿದ್ದರು, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅರಮನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಶುಕ್ರವಾರ ನಡೆಯುವ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಹಸುವಿನ ಹಬ್ಬವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು, ಇದು ಪವಿತ್ರ ಪ್ರಾಣಿಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಗೌರವವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪೇಸ್ ಗಮನಿಸಿದರು. ಅವರು ವಿಜಯನಗರದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಾನವಮಿ ಉತ್ಸವದ ಅದ್ಧೂರಿ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದರು.

6. ನೂನೆಜ್ (ಪೋರ್ಚುಗಲ್)

1535 ರಲ್ಲಿ ಅಚ್ಯುತರಾಯನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪ್ರವಾಸಿ ನೂನೆಜ್, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಡಿಪಾಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾನವಮಿ ಉತ್ಸವದ ವೈಭವವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದ ಅವರು, ಅಂತಿಮ ದಿನದಂದು 25 ಕೋಣಗಳು ಮತ್ತು 4,500 ಕುರಿಗಳನ್ನು ಬಲಿ ನೀಡಿ, ಈ ಸಂದರ್ಭದ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಈ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಖಾತೆಗಳು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವೈಭವದ ಬಗ್ಗೆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಒಳನೋಟಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ನಗರ, ಅದರ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಜನರ ಜೀವನಶೈಲಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ವಿವರವಾದ ವಿವರಣೆಗಳು ಸಂಪತ್ತು, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ರೋಮಾಂಚಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮಾಜವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ದಾರಿದೀಪವಾದ ವಿಜಯನಗರವನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ ಭವ್ಯತೆಯನ್ನು ನಾವು ಪ್ರಶಂಸಿಸಬಹುದು.