ಕ್ರಿ.ಶ. 1453ರಲ್ಲಿ ಕಾನ್‌ಸ್ಟಾಂಟಿನೋಪಲ್ ನಗರವು ತುರ್ಕಿಯ ವಶವಾದ ನಂತರ ಭಾರತ ಮುಂತಾದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ನೂತನ ಜಲಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದು ಐರೋಪ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಯಿತು. ಈ ರೀತಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಕೀರ್ತಿ ಪೋರ್ಚುಗಲ್ಲಿಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕು. “ನಾವಿಕ ಅರಸು” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಹೆನ್ರಿಯು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸಮುದ್ರಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಕೈಗೊಂಡ ಸಾಹಸ ಕೃತ್ಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದನು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1487ರಲ್ಲಿ ಬಾರ್ಥಲೋಮಿಯ ಡಯಾಸ್ ಎಂಬ ನಾವಿಕನು ಗುಡ್‌ಹೋಪ್ ಭೂಶಿರವನ್ನು ಸುತ್ತು ಹಾಕಿದನು. ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಮೂರು ಚಿಕ್ಕ ಹಡಗುಗಳೊಂದಿಗೆ ಡಯಾಸನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ ವಾಸ್ಕೋಡಿಗಾಮ ಕ್ರಿ.ಶ. 1498 ಮೇ 17 ರಂದು ಭಾರತದ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿನ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಈ ಘಟನೆ ಚರಿತ್ರೆಯ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ದೊರೆ ಜಾಮೋರಿನ್‌‌ನಿಂದ ವಾಸ್ಕೋಡಿಗಾಮನಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಸ್ವಾಗತವು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಾಯಕವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಲಾಭವನ್ನು ಮೊದಲು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಅನಂತರ ಡಚ್, ಫ್ರೆಂಚ್ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೀಷರು ಪಡೆದರು.

ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು

ಕ್ರಿ.ಶ. 1502 ರಲ್ಲಿ ವಾಸ್ಕೋಡಿಗಾಮನು ದ್ವಿತೀಯ ಬಾರಿಗೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಈತ ಕೊಚ್ಚಿನ್‌ಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಣ್ಣ ನೌಕಾಪಡೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವದೇಶಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು. ಈತ ಸ್ವದೇಶಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣನೂರುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೋಠಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1500ರಲ್ಲಿ ಕೆಬ್ರಾಲ್ ಎಂಬಾತನು 13 ಹಡಗುಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದ್ದ ನೌಕಾಪಡೆಯ ಸಮೇತ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ದುರಾಸೆಯಿಂದ ಅರಬ್ ಮುಂತಾದ ವಿದೇಶೀಯರ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ತಂದರು. ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕೊಚ್ಚಿನ್ ದೊರೆ ಜಾಮೋರಿನ್‌‌ನೊಂದಿಗೆ ಘರ್ಷಣೆಯಾಯಿತು.

ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋಡಿ ಅಲ್ಮೀಡ : ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪೋರ್ಚುಗಲ್ ಸರ್ಕಾರವು ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ ಡಿ ಅಲ್ಮೀಡ ಎಂಬುವನನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಥಮ ಗೌರ್ನರ್ ಆಗಿ ನೇಮಿಸಿತು. ಈತ ಅಂಜದೀಪ, ಕಣ್ಣಾನೂರು ಮತ್ತು ಕೊಚ್ಚಿನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಈತ ಕೊಚ್ಚಿನ್ ಅರಸನನ್ನು ಕೈಗೊಂಬೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಇವನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಾಮೋರಿನ್ನನ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಡಿಯುವಿನ ಹತ್ತಿರ ಈಜಿಪ್ಟಿನ ಸುಲ್ತಾನನ ನೌಕೆಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದನು. ಇವನು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಬದಲು ವಾಣಿಜ್ಯ, ವ್ಯಾಪಾರಗಳಿಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ʻನೀಲಿಜಲನೀತಿ ಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದನು. ಈತನ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕ್ರಿ.ಶ. 1509ರಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು.

ಅಲ್ಬುಕರ್ಕ್ (1509-1515) : ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕ್ರಿ.ಶ.1509ರಲ್ಲಿ ಗೌವರ್ನರ್ ಆಗಿ ಅಲ್ಬುಕರ್ಕ್ ಆಗಮಿಸಿದನು. ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಅಧಿಪತ್ಯ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1510ರಲ್ಲಿ ಈತ ಬಿಜಾಪುರದ ಸುಲ್ತಾನನಿಂದ ಗೋವಾವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇದನ್ನು ಕೋಟೆಕೊತ್ತಲಗಳಿಂದ ಭದ್ರಪಡಿಸಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1511ರಲ್ಲಿ ಮಲಕ್ಕಾವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅಲ್ಲದೆ ಓರ್ಮುಜ್ ಮೇಲೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದನು. ಇವನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1515ರಲ್ಲಿ ಮರಣಹೊಂದಿದನು.

ಅಲ್ಬುಕರ್ಕ್ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಥನಾದವನು. ಈತನನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಿಜವಾದ ನಿರ್ಮಾಪಕನೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆಡಳಿತದ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಗಾಗಿ ಇವನು ಹಿಂದೂಗಳ ಸೇವೆಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮುಸ್ಲಿಮರನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸತಿ ಸಹಗಮನ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಿದನು. ತನ್ನ ದೇಶಿಯರು ಭಾರತೀಯ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದನು.

ಅಲ್ಬುಕರ್ಕನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಡಿಯು, ಡಾಮನ್, ಸಾಲ್‌ಸೆಟ್, ಬೇಸಿನ್, ಚೌಲ್, ಬೊಂಬಾಯಿ, ಸಾಂತೋಮ್ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳದ ಹೂಗಳಲ್ಲಿ ವಸಾಹತುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಸಿಂಹಳ ದ್ವೀಪವು ಇವರ ವಶವಾಯಿತು. ಕ್ರಿ.ಶ. 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವು ಯಾವುದೇ ತೊಂದರೆ ಇಲ್ಲದೆ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. 17ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇವರ ವಸಾಹತುಗಳು ಒಂದಾದ ಮೇಲೊಂದರಂತೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಹಿಡಿತಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟವು. ತದನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಇವುಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಮರಾಠರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1739ರಲ್ಲಿ ಸಾಲ್‌ಸೆಟ್ ಮತ್ತು ಬೇಸಿನ್‌ಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1961ರವರೆಗೆ ಗೋವಾ, ಡಿಯು, ಡಾಮನ್‌ಗಳು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದವು.

ಡಚ್ಚರು

ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಪೌರಾತ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಲಾಭದಾಯಕ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದುದು ಹಲವು ಯೂರೋಪಿಯನ್ನರ ಗಮನವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. ಈ ರೀತಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸಲು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಬಂದವರು ಡಚ್ಚರು. ಇವರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1602ರಲ್ಲಿ ʻʻಡಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿʼʼ ಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಿಳಿದರು. ಇವರು ಸಾಂಬಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡೀಸ್ ದ್ವೀಪಗಳತ್ತ ತಮ್ಮ ಗಮನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದರು. ಜಕಾರ್ತವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1619ರಲ್ಲಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಜಾವಾ, ಸುಮಾತ್ರ, ಬೋರ್ನಿಯಾ ಮತ್ತು ಮಲಕ್ಕಾ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಸಾಹತುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1641ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಂದ ಮಲಕ್ಕಾವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲದೆ 1658ರಲ್ಲಿ ಸಿಲೋನನ್ನು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಮಚಲೀಪಟ್ಟಣವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಡಚ್ಚರ ಮೊದಲ ವಸಾಹತುವಾಗಿತ್ತು. ಮದ್ರಾಸಿನ ಹತ್ತಿರ ಪುಲಿಕಾಟಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 1601ರಲ್ಲಿ ವಸಾಹತುವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1616ರಲ್ಲಿ ಸೂರತ್‌ನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮಳಿಗೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ತದನಂತರ ಬ್ರೋಚ್, ಕ್ಯಾಂಬೆ ಮತ್ತು ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೋಠಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ಸುರಾ, ಕಾಸಿಂ ಬಜಾ‌ರ್ ಮತ್ತು ಪಾಟ್ನಾದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿ ನೆಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ನಾಗಪಟ್ಟಣ, ಕೊಚ್ಚಿನ್, ಕಣ್ಣಾನೂ‌ರ್ ಮತ್ತು ಕ್ವಿಲಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ವಸಾಹತುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಡಚ್ಚರು ಮುರಿದರು. ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಂತೆ ಇವರು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ವ್ಯಾಪಾರ ಇವರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಇವರು ಇಂಗ್ಲೀಷರಿಗೆ ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು.

ಇಂಗ್ಲೀಷರು

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ಇಳಿದವರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷರು ಪ್ರಮುಖರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1600ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್ತಳು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪೌರ್ವಾತ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಡನೆ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಸಲು ಕಂಪನಿಯೊಂದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ವರ್ತಕರಿಗೆ ಸನ್ನದನ್ನು ನೀಡಿದಳು. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 1600ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಪೌರ್ವಾತ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೇಲೆ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯದ ಹಕ್ಕು ದೊರಕಿತು.

ಕ್ರಿ.ಶ.1608ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೋಠಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಸಿತು. ಕಂಪನಿಯು ಜಹಾಂಗೀರನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಹಾಕಿನ್ಸನನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರದ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಕಳುಹಿಸಿತು. ಸೂರತ್ ಪಟ್ಟಣದ ವ್ಯಾಪಾರಗಾರರ ವಿರೋಧ ಮತ್ತು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ನಡವಳಿಕೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಕಂಪನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿ.ಶ.1613ರಲ್ಲಿ ಜಹಾಂಗೀರನು ಸೂರತ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೋಠಿ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದನು. ನಂತರ ಕಂಪನಿಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಅರಸ ಒಂದನೇ ಜೇಮ್ಸ್‌ನ ಅಧಿಕೃತ ರಾಯಭಾರಿಯಾದ ಸರ್ ಥಾಮಸ್‌ರೋನನ್ನು ಜಹಾಂಗೀರನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಇವನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1615ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ರಾಯಭಾರದ ಮೂಲಕ ಜಹಾಂಗೀರನಿಂದ ಆಗ್ರಾ, ಆಹ್ಮದಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಬೋಚ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೋಠಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಅರಸ 2 ನೇ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಪೋರ್ಚ್‌ಗಲ್ ರಾಣಿ ಕ್ಯಾಥರಿನ್‌ಳನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಬಳುವಳಿಯಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ಬೊಂಬಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಪನಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದನು. ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಬೊಂಬಾಯಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ರೇವುಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.

ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಕಂಪನಿಯು ಮದ್ರಾಸ್ ಮತ್ತು ಮಚಲೀಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೋಠಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ನಂತರ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಹೂಗ್ಲಿ, ಹರಿಹರಪುರ, ಪಾಟ್ನ ಮತ್ತು ಕಾಸಿಂಬಜಾರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈ ರೀತಿ ಇಂಗ್ಲೀಷರು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರದ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸತೊಡಗಿದರು. ಈ ನಡುವೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಗೊಂದಲ, ಅಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಹದಗೆಟ್ಟ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸುಸಂದರ್ಭದ ಸದುಪಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.

ಫ್ರೆಂಚರು

ಯುರೋಪಿನ ಹಲವಾರು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಭಾರತದೊಂದಿಗೆ ಲಾಭದಾಯಕವಾದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದ ಫ್ರೆಂಚರೂ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದರು. ಕ್ರಿ.ಶ.1664ರಲ್ಲಿ 14ನೇ ಲೂಯಿಯ ಅರ್ಥಮಂತ್ರಿ ಕೋಲ್ಬರ್ಟ್ನು ನೀಡಿದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಫ್ರೆಂಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಫ್ರೆಂಚರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಲವು ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು ಸೂರತ್, ಮಚಲೀಪಟ್ಟಣ, ಮಾಹೆ, ಕಾರೈಕಲ್, ಪಾಂಡಿಚೇರಿ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನಾಗೂರು. ಫ್ರೆಂಚರ ಪ್ರಮುಖ ವಾಣಿಜ್ಯ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರ ಪಾಂಡಿಚೇರಿ. ಫ್ರೆಂಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯೂ ಸಹ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯಂತೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಫ್ರೆಂಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು ರಾಜಕೀಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾದವು. (ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯಂತೆ) ಈ ಎರಡು ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ವ್ಯಾಪಾರಿಕ ಸ್ಪರ್ಧೆಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ರಾಜಕೀಯ ವಲಯಕ್ಕೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವೇ ಕ್ರಿ.ಶ. 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚರ ನಡುವೆ ನಡೆದ ತೀವ್ರವಾದ ಹೋರಾಟಗಳು.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಯುರೋಪಿಯನ್ನರ ಆಗಮನವು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವಾಗಿತ್ತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬಂದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು, ಡಚ್ಚರು, ಇಂಗ್ಲೀಷರು ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚರು ನಂತರ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಈ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.

ಬಾಲ್ಯ

ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ಪೂಜ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಾದ ಶ್ರೀ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು 788 CE ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ (ಈಗ ಕೇರಳದ ಭಾಗ) ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿಯಾದ ಕಾಲಡಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಶಿವಗುರು ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಆರ್ಯಾಂಭ ನಂಬೂದರಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು ಮತ್ತು ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರು. ದುರಂತವೆಂದರೆ, ಅವನು ತನ್ನ ಐದನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು, ಮತ್ತು ಅವನ ತಾಯಿ ಅವನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೈಕೆದಾರರಾದರು.

ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಅಸಾಧಾರಣ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅತೃಪ್ತ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಅವರ ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರತಿಭೆ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾರ್ಗದ ಕಡೆಗೆ ಒಲವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು, ಅದು ಅವರ ತಾಯಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಆರ್ಯಾಂಭ ತನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ಮದುವೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಆಶಿಸಿದರು. ಮದುವೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲು ಆಕೆಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಸನ್ಯಾಸಿ ಜೀವನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ತಮ್ಮ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಅಚಲರಾಗಿದ್ದರು.

ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಅವರು ಮನೆ ಬಿಟ್ಟು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲು ಆಳವಾದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಪ್ರಯಾಣವು ಅವರನ್ನು ನರ್ಮದಾ ನದಿಯ ದಡಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಗೋವಿಂದ ಭಗವತ್ಪಾದರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಸನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪಯಣ ಮತ್ತು ಮಠಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ

ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ, ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಕಾಶಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಷ್ಣುಶರ್ಮರನ್ನು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯನನ್ನಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಅವರ ಪ್ರಯಾಣವು ಬದರಿಕ್ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರೆಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹರ್ಷಿ ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಗೌಡಪಾದರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಅವರ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪಡೆದರು. ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಅವರು ನೇಪಾಳದಿಂದ ರಾಮೇಶ್ವರದವರೆಗೆ ಭಾರತದ ಉದ್ದವನ್ನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಅವರು ದ್ವಾರಕಾ, ಶ್ರೀ ಶೈಲ, ಪುರಿ, ಕಾಶಿ, ಕಂಚಿ ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ಮುಂತಾದ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು.

ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಮಠಗಳನ್ನು (ಸನ್ಯಾಸಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು) ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ:

1. ಉತ್ತರ ಬದರಿ (ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ) – ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಠ
2. ದಕ್ಷಿಣ (ಕರ್ನಾಟಕ) – ಶೃಂಗೇರಿಯಲ್ಲಿ ಶಾರದಾಪೀಠ
3. ಪೂರ್ವ (ಒರಿಸ್ಸಾ) – ಪುರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಗೋವರ್ಧನ ಪೀಠ
4. ಪಶ್ಚಿಮ (ಗುಜರಾತ್) – ದ್ವಾರಕಾದಲ್ಲಿ ಕಾಳಿಕಾ ಮಠ

ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ, ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬೋಧನೆಗಳ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.

ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ಬೋಧನೆಗಳು

ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹಿಂದೆ ಗೌಡಪಾದರು ಮತ್ತು ಗೋವಿಂದ ಭಗವತ್ಪಾದರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದರೆ, ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಈ ಆಳವಾದ ಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವಗಳಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ:

1. ಅದ್ವೈತ (ಅದ್ವೈತ) : ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೇಂದ್ರ ತತ್ವವೆಂದರೆ ಅದ್ವೈತದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ, ಅಂದರೆ ಏಕತೆ ಅಥವಾ ದ್ವಂದ್ವತೆ. ಎಲ್ಲ ದ್ವಂದ್ವ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಪರಮ ಸತ್ಯ ಎಂದು ಅವರು ಬೋಧಿಸಿದರು.

2. ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಏಕತೆ: ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಆತ್ಮ (ವ್ಯಕ್ತಿ ಆತ್ಮ) ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ (ಪರಮಾತ್ಮ) ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಒಂದೇ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಅವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರು, “ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ,” ಅಂದರೆ “ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ”, ಎಲ್ಲಾ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅಂತರ್ಗತ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ.

3. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವಭಾವ: ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿವಿಧ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ-ಶಾಶ್ವತ, ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಕಲ್ಪ (ನಿರಾಕಾರ), ನಿರ್ಗುಣ (ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿಲ್ಲದೆ), ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿಸ್ವರೂಪ (ಪ್ರಕಾಶಮಾನ). ಈ ದೈವಿಕ ಗುಣಗಳು ಜೀವಾತ್ಮದಲ್ಲಿ (ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಯಂ) ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ನಂಬಿದ್ದರು, ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಅವರ ಬೋಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ, ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೇಲೆ ಗಾಢವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರು, ಅನ್ವೇಷಕರು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಆಳವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ಏಕತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದರು. ಅವರ ಪರಂಪರೆಯು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಅವರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ನೀಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ, ದ್ವಂದ್ವತೆಯಲ್ಲದ ಸಮಯಾತೀತ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಗಳ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಮೂರು ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಸರಣಿಯಾದ ಕರ್ನಾಟಕ ಯುದ್ಧಗಳು, 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಭೂದೃಶ್ಯದ ಮೇಲೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು. ಈ ಯುದ್ಧಗಳು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಪೈಪೋಟಿ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಎರಡರಿಂದಲೂ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ನಾಟಕ ಯುದ್ಧಗಳ ವಿವರವಾದ ನೋಟ ಇಲ್ಲಿದೆ.

1. ಮೊದಲ ಕರ್ನಾಟಕ ಯುದ್ಧ (1746 – 1748)

ಯುದ್ಧದ ಕಾರಣಗಳು

ಮೊದಲ ಕರ್ನಾಟಕ ಯುದ್ಧವು 1740 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಆಸ್ಟ್ರಿಯನ್ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಯುದ್ಧದ ಉಪಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಸಂಘರ್ಷವು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹರಡಿತು. ಎರಡೂ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಶಕ್ತಿಗಳು ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರ ರಾಜಕೀಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವು, ಇದು ಭಾರತದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಪೈಪೋಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳು

1746 ರಲ್ಲಿ, ಬಾರ್ನೆಟ್ನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನೌಕಾಪಡೆಯು ಫ್ರೆಂಚ್ ಹಡಗುಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಬಂದರು ಪಾಂಡಿಚೇರಿಗೆ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಿದಾಗ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಪಾಂಡಿಚೇರಿಯ ಫ್ರೆಂಚ್ ಗವರ್ನರ್, ಡುಪ್ಲೆ, ಮಾರಿಷಸ್‌ನ ಫ್ರೆಂಚ್ ಗವರ್ನರ್ ಲಾ-ಬೌರ್ಡೆನೈಸ್‌ನಿಂದ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೋರಿದರು. ಲಾ-ಬೌರ್ಡೆನೈಸ್ ಮದ್ರಾಸಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದರು. ಭಯಭೀತರಾಗಿ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮದ್ರಾಸ್ ತೊರೆದು ಹೂಗ್ಲಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ತರುವಾಯ, ಮದ್ರಾಸ್ ಫ್ರೆಂಚರ ವಶವಾಯಿತು.

ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಹತಾಶರಾದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಆರ್ಕಾಟ್ ನವಾಬ್ ಅನ್ವರುದ್ದೀನ್ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಅನ್ವರುದ್ದೀನ್ ಅವರ ಮನವಿಯನ್ನು ಡುಪ್ಲಿ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರು. ಕೋಪಗೊಂಡ ಅನ್ವರುದ್ದೀನ್ ಡುಪ್ಲಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು 10,000 ಸೈನಿಕರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಸಾಂತೋಮ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅಡಿಯಾರ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಡೆಗಳು ಘರ್ಷಣೆಗೊಂಡವು, ಅಲ್ಲಿ ಡುಪ್ಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದನು. ಈ ವಿಜಯದ ನಂತರ, ಬ್ರಿಟಿಷರ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿರುವ ಡೇವಿಡ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಫ್ರೆಂಚರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಯುದ್ಧವು 1748 ರಲ್ಲಿ ಐಕ್ಸ್-ಲಾ-ಚಾಪೆಲ್ ಒಪ್ಪಂದದೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡಿತು, ಇದು ಫ್ರೆಂಚ್ ಮದ್ರಾಸ್ ಅನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧವು ಭಾರತದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಮಿಲಿಟರಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿತು, ಆದರೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಗಮನಾರ್ಹ ಲಾಭವನ್ನು ನೀಡಲಿಲ್ಲ.a

ಪರಿಣಾಮಗಳು

1. ಫ್ರೆಂಚರು ಮದ್ರಾಸ್ ಅನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದರು.
2. ಎರಡೂ ಶಕ್ತಿಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೇನಾ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನೀಡಬಹುದೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದವು.
3. ಯುದ್ಧವು ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿಲ್ಲ.
4. ಎರಡನೇ ಕರ್ನಾಟಕ ಯುದ್ಧ (1749 – 1754)

ಯುದ್ಧದ ಕಾರಣಗಳು

ಮೊದಲ ಕರ್ನಾಟಕ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚರ ನಡುವಿನ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿತು. ದಕ್ಷಿಣದ ನವಾಬರ ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆಯು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಎರಡೂ ಶಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಫಲವತ್ತಾದ ನೆಲವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.

ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳು

1748 ರಲ್ಲಿ, ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ ನಿಜಾಮ್-ಉಲ್-ಮುಲ್ಕಾ ಅಸಫ್ಜಾ ಅವರ ಮರಣವು ಅವನ ಮಕ್ಕಳಾದ ನಾಸಿರ್ ಜಂಗ್ ಮತ್ತು ಮುಜಾಫರ್ ಜಂಗ್ ನಡುವೆ ಅಧಿಕಾರದ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಆರ್ಕಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಂದಾ ಸಾಹೇಬ್ ಮತ್ತು ಅನ್ವರುದ್ದೀನ್ ನಡುವೆ ಸಂಘರ್ಷ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಡ್ಯೂಪ್ಲಿ ಮುಜಾಫರ್ ಜಂಗ್ ಮತ್ತು ಚಂದಾ ಸಾಹೇಬ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು, ಅವರಿಗೆ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಆರ್ಕಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ನೀಡುವ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದರು.

1749 ರಲ್ಲಿ, ಚಂದಾ ಸಾಹೇಬ್ ಮತ್ತು ಡುಪ್ಲೆಯವರ ಸಂಯೋಜಿತ ಪಡೆಗಳು ಅಂಬೂರ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಅನ್ವರುದ್ದೀನ್‌ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದರು, ಇದು ಅನ್ವರುದ್ದೀನ್‌ನ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ವಿಜಯದ ನಂತರ, ಚಂದಾ ಸಾಹೇಬರು ಆರ್ಕಾಟ್ ನವಾಬರಾಗಿ ಏರಿದರು, ಡುಪ್ಲೆಗೆ 80 ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಬಹುಮಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದರು.

ಏತನ್ಮಧ್ಯೆ, ಅನ್ವರುದ್ದೀನ್ ಅವರ ಮಗ ಮಹಮದಲಿ, ಚಂದಾ ಸಾಹೇಬ್ ವಿರುದ್ಧ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೋರಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರು, ಡುಪ್ಲೆಯಿಂದ ಒಡ್ಡಿದ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಮಹ್ಮದಲಿ ಮತ್ತು ನಾಸಿರ್ ಜಂಗ್ ಅವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ನಾಸಿರ್ ಜಂಗ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು, ಫ್ರೆಂಚರು ಮುಜಾಫರ್ ಜಂಗ್ ಅನ್ನು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ ನಿಜಾಮ್ ಆಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮತ್ತಷ್ಟು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮುಜಾಫರ್ ಜಂಗ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಅಲ್ಪಕಾಲಿಕವಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು, ಫ್ರೆಂಚ್ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಸಲಾಬತ್ ಜಂಗ್ ನಿಜಾಮ್ ಆಗಲು ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟನು.

ಒಂದು ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ಮದ್ರಾಸ್‌ನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗವರ್ನರ್ ಸ್ಯಾಂಡರ್ಸ್, ಫ್ರೆಂಚ್ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಮಹಮದಲಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಚಂದಾ ಸಾಹೇಬ್ ತಿರುಚಿನಾಪಳ್ಳಿಯನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದಾಗ ಸಂಘರ್ಷವು ಉಲ್ಬಣಗೊಂಡಿತು, ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಚಂದಾ ಸಾಹೇಬನ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಘರ್ಷಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಬ್ರಿಟಿಷರು, ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು, ಚಂದಾ ಸಾಹೇಬರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದರು, ಗಮನಾರ್ಹ ವಿಜಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರು.

ಪರಿಣಾಮಗಳು

1. 1754 ರಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡ ಪಾಂಡಿಚೇರಿ ಒಪ್ಪಂದವು ಎರಡನೇ ಕರ್ನಾಟಕ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿತು.
2. ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಆಂತರಿಕ ವಿವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವು.
3. ಮೂರನೇ ಕರ್ನಾಟಕ ಯುದ್ಧ (1756 – 1763)

ಯುದ್ಧದ ಕಾರಣಗಳು

ಮೂರನೇ ಕರ್ನಾಟಿಕ್ ಯುದ್ಧವು ಏಳು ವರ್ಷಗಳ ಯುದ್ಧದ ದೊಡ್ಡ ಭೌಗೋಳಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಯಿತು, ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಅನ್ನು ಶತ್ರುಗಳಾಗಿ ನೋಡಿತು. ಈ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಪ್ಲಾಸಿ ಕದನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಿಜಯದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು, ಫ್ರೆಂಚರೊಂದಿಗಿನ ಹಗೆತನವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿದರು.

ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳು

1756 ರಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಕೌಂಟ್ ಡಿ ಲಾಲಿಯನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಫ್ರೆಂಚ್ ಗವರ್ನರ್ ಆಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ನಿರ್ಣಾಯಕ ವಾಂಡಿವಾಶ್ ಕದನವು 1760 ರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಮಾಂಡರ್ ಸರ್ ಐರ್ ಕೂಟ್ ಪಾಂಡಿಚೇರಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ಫ್ರೆಂಚ್ ಭದ್ರಕೋಟೆಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಲಾಲಿ ವಿರುದ್ಧ ಗಮನಾರ್ಹ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು.

ಈ ಸೋಲಿನ ನಂತರ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು, ಜಿಂಜಿ, ಕಾರೈಕಲ್ ಮತ್ತು ಮಾಹೆಯಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. 1761 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಲಾಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಶರಣಾದರು, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಫ್ರೆಂಚ್ ಪ್ರಭಾವದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರು. 1763 ರಲ್ಲಿ ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವುದರೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.

ಪರಿಣಾಮಗಳು

1. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸೀಮಿತ ಫ್ರೆಂಚ್ ಆಡಳಿತದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಪಾಂಡಿಚೇರಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು.
2. ಯುದ್ಧವು ಫ್ರೆಂಚ್ ಅನ್ನು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿಯಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿತು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಗಳ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಯುದ್ಧಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಘರ್ಷಣೆಯು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಶಕ್ತಿಗಳ ಮಿಲಿಟರಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗಳು ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲತೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಈ ಯುದ್ಧಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕಿದವು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವು.

ಮೊಗಲರು ವಿವಿಧ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಆದಾಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಭೂಕಂದಾಯ, ತೆರಿಗೆ, ಗಣಿಗಾರಿಕೆ, ಧಾಳಿ ಮತ್ತು ಕೊಳ್ಳೆಗಳು, ಸೋತ ಅರಸರು ತುಂಬಿಕೊಡುವ ಪರಿಹಾರಧನ, ತಲೆಗಂದಾಯ ಮುಂತಾದವು ಇವರ ಆದಾಯದ ಮೂಲಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇದರಲ್ಲಿ ಭೂಕಂದಾಯ ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಲಾಭದಾಯಕ ಆಗಿತ್ತು. ಶೇರ್‌ಷಾ ತನ್ನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ  ಉತ್ತಮವಾದ ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದ. ಆದರೆ ನಂತರ ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹದಗೆಟ್ಟಿತು. ಇದರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಅಕ್ಬರ್‌ ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪುನರ್ ಸಂಘಟನೆಗೆ ಶ್ರಮಿಸಿದ.

ಕ್ರಿ.ಶ.1582 ರಲ್ಲಿ ಅಕ್ಬರನು ತೋದರಮಲ್ಲನನ್ನು ಅರ್ಥಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದ. ತೋದರಮಲ್ಲನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಂದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗಾಧ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಲಾಭ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮೊಗಲರ ಕಾಲದುದ್ದಕ್ಕೂ ಮುಂದುವರೆದವು. ಅದನ್ನು ʻದಹಸಾಲಿ ಪದ್ಧತಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಈ ಪದ್ಧತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರಿತ್ರಕಾರರು ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ವಿವರಣೆ ನೀಡಿದ್ದರೂ ಅದರ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ.

1. ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಅಳತೆ ಮಾಡುವದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸೆಣಬಿನ ಹಗ್ಗಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಬೊಂಬಿನ: ಗಳವನ್ನು ಬಳಸುವುದು,
2. ಈ ರೀತಿ ಅಳತೆ ಮಾಡಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ‘ಬಿಘ’ ಎಂದು ವಿಭಜಿಸುವುದು. (ಒಂದು ಬಿಘ ಎಂದರೆ 60×60 ಗಜ)
3. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅದರ ಮಣ್ಣಿನ ಸಾರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ:

ಪೋಲಾಜ್- ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ವ್ಯವಸಾಯ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಭೂಮಿ.

ಪರೌತಿ- ಮಣ್ಣಿನ ಸಾರ ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟು ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡುವ ಭೂಮಿ.

ಚಚರ್ – ಮೂರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಾರಿ ಉಳುಮೆ ಮಾಡುವ ಭೂಮಿ.

ಬಂಜರು- ಕೃಷಿ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಭೂಮಿ.

ಈ ಮೇಲಿನ ವರ್ಗಿಕರಣವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಭೂಮಿಯ ಕಂದಾಯವನ್ನು ನಿಗಧಿಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

4. ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳೆದು, ಅದರ ಫಸಲಿನ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವನ್ನು ತೆರಿಗೆ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.
5. ರೈತ ತನ್ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೂರನೆ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ತೆರಿಗೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.
6. ಕೃಷಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ರೈತರು ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ನೀಡಬೇಕಿತ್ತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಬ್ತಿಪದ್ಧತಿಯೆಂದು ಹೆಸರು.
7. ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಹಣ ಅಥವಾ ವಸ್ತುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ರೈತರಿಗಿತ್ತು.
8. ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಭೂಮಿಯ ವರ್ಗೀಕರಣ, ಅದರ ಹುಟ್ಟುವಳಿ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಬೆಲೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಕುರಿತು ವಿವರವಾದ ದಾಖಲೆ ಇಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು.
9. ಅಕ್ಬರನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ಪದ್ಧತಿ ರೈತವಾರಿ ಪದ್ಧತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ರೈತರ ಭೂಮಿಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಮಾನ್ಯಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಸರಕಾರ ರೈತರೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ವ್ಯವಹರಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು.
10. ರೈತರಿಗೆ ಅವರ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಕಂದಾಯದ ವಿವರ ನೀಡುವ ಪಟ್ಟಾಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು.
11. ಬರಗಾಲ, ಪ್ರವಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವೈಪರಿತ್ಯಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಲಗಳನ್ನು ರೈತರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಅಮಲ್‌ಗುಜಾರ್‌ನು ಅನೇಕ ಅಧೀನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕಂದಾಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾದ ಮಕದ್ದಂ, ಅಲ್ಲಿನ ಪಟ್ಟಾರೀ ಇವರಲ್ಲದೆ ಕುನುಂಗೋ, ಬಿತಿಕ್ಚೀ, ಪೊತೆದಾರ-ಇವರೆಲ್ಲರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪರಗಣಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ತೆರಿಗೆ ವಸೂಲಿಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ. ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ರೈತರನ್ನು ಪೀಡಿಸಕೂಡದೆಂಬ ರಾಜಾಜ್ಞೆ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಆದರೆ ಗಡಿಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಭ್ರಷ್ಟರಾಗಿ ಜನತೆಯನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೂ ಅರಸರಿಗೆ ಕೆಟ್ಟ ಹೆಸರನ್ನು ತರುತ್ತಿದ್ದರು. ಷಹಜಹಾನ್ ಮತ್ತು ಔರಂಗಜೇಬರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ವರ್ತನೆ ಬಯಲಾದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟು ಕೆಲಸದಿಂದ ವಜ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಮೊಗಲ್ ಕಾಲದ ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. ಅಕ್ಬರ್ ಮತ್ತು ರಾಜಾ ತೋದರಮಲ್ಲ ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ದಹಸಾಲಿ ಪದ್ಧತಿ ಭೂಮಿಯ ಅಳತೆ, ವರ್ಗೀಕರಣ ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧಗೊಳಿಸಿತು. ಇದರ ಮೂಲಕ ರೈತರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮಾನ್ಯಗೊಳಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಮೊಗಲ್ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸ್ಥಿರವಾದ ಆದಾಯ ದೊರೆಯಿತು.

ಮೊಗಲ್ ಸುಲ್ತಾನರು ನಿರಂಕುಶ ಪ್ರಭುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಸುಲ್ತಾನನೇ ಪರಮಾಧಿಕಾರಿ, ಎಲ್ಲಾ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಅವನಲ್ಲೇ ಕೇಂದ್ರಿಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಔರಂಗಜೇಬನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದವರು ಉದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಗತಿಪರರಾಗಿದ್ದರು. ಸುಲ್ತಾನರು ಜನರಿಗೆ ಸುಖಶಾಂತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯವನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಾಖಲೆ, ನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದು ಆಗಿನ ಕಾಲದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಇಂತಹ ದಾಖಲೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿತ್ತು. ಸರ್ಕಾರ ಹಲವಾರು ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸುಲ್ತಾನನಿಗೆ, ಆಸ್ಥಾನದವರಿಗೆ, ಅಂತಃಪುರದವರಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು ಅದರ ವೈಶಿಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಮೊಗಲ್ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ತತ್ವಗಳಿಗೆ ದೊರೆತಿದ್ದ ಮಾನ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆ. ಹಲವು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಿಂದೂ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದರು. ಔರಂಗಜೇಬ್ ಮಾತ್ರ ಇದಕ್ಕೆ ಹೊರತಾಗಿದ್ದ.

1. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ

ಸುಲ್ತಾನ : ಮೊಗಲ್ ಸುಲ್ತಾನರಿಗಿದ್ದ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಅಪರಿಮಿತ. ಇವರ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಯಾರೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ತಾರ್ಥ್ ಸಾಮ್ರಾಟನು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪರಮಾಧಿಕಾರಿ. ಸುಲ್ತಾನರು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮದ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸುಲ್ತಾನನು ತಾನು ಇಚ್ಚಿಸಿದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಮೊಗಲರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಮಗನಿಗೆ ಸಿಂಹಾಸನವೆಂಬ ಕಾನೂನು ಇರಲಿಲ್ಲ. ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕತ್ತಿಯೇ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿಯೇ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ಯುದ್ಧಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಸಾಮ್ರಾಟನು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖನಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಂಡನಾಯಕನಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಾಗಿ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಗಾರನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸುವ, ಬಡ್ತಿ ನೀಡುವ ಮತ್ತು ಅವರ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ರದ್ದುಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಆತನಿಗಿತ್ತು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಈತನ ಮಾತೇ ಕಾನೂನಾಗಿತ್ತು.

ಮಂತ್ರಿಗಳು : ಸುಲ್ತಾನನಿಗೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತ ಸಲಹೆ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರ ನೀಡಲು ಕೆಲವು ಮಂತ್ರಿಗಳಿದ್ದರು. ಅವರುಗಳು ಮತ್ತು ಅವರುಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ : ಈತನಿಗೆ ವಕೀಲ್, ವಜೀರ, ದಿವಾನ್ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿದ್ದವು. ಈತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಣಕಾಸು ಇಲಾಖೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿದ್ದ. ಅಲ್ಲದೆ ನಾಗರೀಕ ಆಡಳಿತಗಾರನಾಗಿದ್ದ. ಈತ ರಾಜ್ಯದ ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಖರ್ಚುಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ. ಇವನು ಸುಲ್ತಾನನಿಗೂ ಉಳಿದ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೂ ಕೊಂಡಿಯಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ. ಸುಲ್ತಾನನ ಗೈರು ಹಾಜರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಈತನಿಗೆ ಹಲವು ಸಹಾಯಕರಿದ್ದು, ಖಜಾನೆ ಈತನ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿತ್ತು. ಕಂದಾಯದ ಬಗ್ಗೆ ಈತನದೇ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಮಾನವಾಗಿತ್ತು.

ಮೀರ್‌ ಭಕ್ಷಿ : ಈತ ಸೇನಾ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ. ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕನಾಗಿದ್ದ. ಈತ ಮನ್ಸಬ್ದಾರರನ್ನೂ ನೇಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಮನ್ಸಬ್ದಾರರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸಂಬಳ ನೀಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಈತನದಾಗಿತ್ತು. ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುವ, ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಮುದ್ರೆ ಹಾಕುವ, ಕೆಲಸದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸುವ ಮತ್ತು ಮನ್ಸಬ್‌ದಾರರು ತಮಗೆ ನಿಗಧಿಪಡಿಸಿದ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವರೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಆತನಿಗಿತ್ತು.

ಖಾನ್-ಇ-ಸಾಮಾನ್ : ಇವನು ಅರಮನೆಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ, ಅರ್ತಾರ್ಥ್ ಸಾಮ್ರಾಟನ ಗೃಹ ಕೃತ್ಯಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಆಸ್ಥಾನ, ಅಂತಃಪುರ, ಪರಿವಾರ, ಸೇವಕರು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲದೆ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕನೂ ಆಗಿದ್ದ.

ಮುಖ್ಯಖಾಜಿ : ಸುಲ್ತಾನನು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಆತನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಗಮನಹರಿಸಲು ಸಮಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಖಾಜಿಗೆ ವಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈತ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ, ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಮತ್ತು ನಗರಗಳ ಖಾಜಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ.

ಸಾದರ್-ಉಸ್-ಸಾದರ್ : ಇವನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಇಲಾಖೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇವನ ಅಧಿಕಾರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು.

ಮುಹತ್ಸಿಬ್ : ಇವನು ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ. ಮದ್ಯಪಾನ, ಅಫೀಮು ಸೇವನೆ, ಜೂಜು ಮತ್ತು ಇತರ ನ್ಯಾಯಬಾಹಿರ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಈತನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಮೀರ್‌ ಆತೀಷ್ : ಫಿರಂಗಿ ಪಡೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾದ ಈತನ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಫಿರಂಗಿಗಳಿದ್ದವು. ಅರಮನೆ, ಕೋಟೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇವನದಾಗಿತ್ತು.

ದಾರೋಗಾ-ಇ-ಡಾಕ್-ಚೌಕಿ : ಈತ ಗೂಢಾಚಾರ ಪಡೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿದ್ದು ಗೂಢಾಚಾರರನ್ನು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಅವರಿಂದ ಸುದ್ದಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಸಾಮ್ರಾಟನ ಗಮನಕ್ಕೆ ತರುವುದು ಈತನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಈತನ ಕೈಕೆಳಗೆ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಗೂಢಾಚಾರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿದ್ದರು.

2. ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಡಳಿತ

ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಲವಾರು ಸುಬಾ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅಕ್ಬರನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 15 ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಔರಂಗಜೇಬನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 25 ಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕೂ ರಾಜ್ಯಪಾಲನಿದ್ದು, ಇವನನ್ನು ಅಕ್ಬರನ  ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಪಾಹ್ ಸಾಲಾರ್ ಎಂದೂ ಆತನ ಉತ್ತಾರಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಬಾದಾರ್ ಅಥವಾ ನಿಜಾಮ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಈತನನ್ನು ಸಾಮ್ರಾಟ ನೇಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಡಳಿತ, ಶಾಂತಿ, ಶಿಸ್ತು, ಕಾನೂನು ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಕಂದಾಯ ವಸೂಲಿಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಈತನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಈತನು ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಸೇನೆಯ ದಂಡನಾಯಕನಾಗಿ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಇವನನ್ನು ಆಗಾಗ್ಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇವನಿಗೆ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದಾಗ್ಯೂ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ದಿವಾನ: ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದಿವಾನರೆಂಬ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿದ್ದರು. ಇವರನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವೇ ನೇಮಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದು, ಸುಬಾದಾರರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಇವರು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ದಿವಾನನು ಕಂದಾಯ ಇಲಾಖೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿದ್ದು, ಕಂದಾಯ ನಿಗದಿ ಮತ್ತು ವಸೂಲಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ನಾಗರೀಕ ನ್ಯಾಯ ನೀಡುವ ಹಕ್ಕು ಇವನಿಗೆ ಇದ್ದು, ಈತ ಕೇಂದ್ರದ ವಜೀರನಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಹೊಣೆಗಾರನಾಗಿದ್ದ. ಈ ಮೇಲ್ಕಂಡ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ಷ ಸಾದರ್, ಖಾಜಿ, ಕೊತ್ವಾಲ, ವಕಿಯಾ ನವೀಸ್ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿದ್ದರು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಅದೇ ನಾಮಾಂಕಿತ ಹೊಂದಿದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

3. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ

ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರ್ ಅಥವಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದ್ದರು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸರ್ಕಾರ್‌ಗೆ ಈಗಿನ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ರೀತಿ ಒಬ್ಬ ಪೌಜುದಾರ ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರಿ ಇದ್ದ. ಇವನು ಸುಬಾದಾರನ ಕೈಕೆಳಗೆ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಈತ ತನ್ನ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಸೇನಾ ತುಕಡಿಯ ನಾಯಕನಾಗಿದ್ದ. ಅಂದರೆ, ಡಾ|| ಜಾದುನಾಥ್ ಸರ್ಕಾ‌ರ್ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥಳೀಯ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವ, ದರೋಡೆಕೋರರನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುವ, ಕಳ್ಳರನ್ನು ಮತ್ತು ವಂಚಕರನ್ನು ಶಿಕ್ಷುವ ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ ಕೊಡದವರನ್ನು ದಂಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದ್ದನು.

4. ಪರಗಣಗಳ ಆಡಳಿತ

ಸರ್ಕಾರಗಳನ್ನು (ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು) ಹಲವು ಪರಗಣಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಶೀಕ್‌ದಾರ್, ಅಮೀಲ್, ಪೋತ್‌ದಾರ್ ಮತ್ತು ಕುನಂಗೊ ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿದ್ದರು. ಶೀಕ್‌ದಾರ್ ಪರಗಣಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾ ಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ. ಅಮೀಲನ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸ ಕಂದಾಯ ನಿಗದಿ ಮತ್ತು ವಸೂಲಿ. ಪೋತ್‌ದಾರನು ಪರಗಣದ ಖಜಾನೆ ಅಧಿಕಾರಿ, ಕುನಂಗೊ ಕಂದಾಯ ವಸೂಲಿ ಬಗ್ಗೆ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಿದ್ದನು.

5. ನಗರಾಡಳಿತ

ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಗಾರ ಕೊತ್ವಾಲ್, ಈತ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಕ್ಷಣಾಧಿಕಾರಿ. ಇವನ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳೆಂದರೆ:

1. ನಗರದ ರಕ್ಷಣೆ.
2. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಯಂತ್ರಣ
3. ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಲ್ಲದ ಆಸ್ತಿ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವಿಲೆವಾರಿ.
4. ದುಷ್ಕರ್ಮಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸದಾ ಗಮನವಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವುದು.
5. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿನ ಅನೈತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು.
6. ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಳಗಳ ಮತ್ತು ಕಸಾಯಿಖಾನೆಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ.

ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಕೊತ್ವಾಲ ರಕ್ಷಣಾದಳವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ನಗರವನ್ನು ಅನೇಕ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ, ಅವುಗಳಿಗೆ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಅರ್ಹರಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಈ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ನಿವಾಸಿಗಳ ವಿವರಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಗೂಢಾಚಾರರ ಮೂಲಕ ಸುದ್ದಿಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ವೇಶ್ಯೆಯರ, ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿಯರ, ಮಾದಕಪಾನೀಯಗಳ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಮತ್ತು ಸೋಮಾರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳನ್ನು ಹಲವು ಮೊಹಲ್ಲಾಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಂಘಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಗರದ ಸುತ್ತ ಸಣ್ಣ ಕೋಟೆ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಸರ್ಕಾರ ಆಂತರಿಕ ಭದ್ರತೆ, ರಸ್ತೆಗಳ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆಯ ವಸೂಲಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿತ್ತು. ಬೀದಿ ದೀಪಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ನೀರು ಸರಬರಾಜು, ಆರೋಗ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಜನತೆಗೆ ಬಿಟ್ಟ ವಿಷಯಗಳಾಗಿದ್ದವು.

6. ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತ

ಡಾ.ಪಿ.ಶರಣ್ ಪ್ರಕಾರ ಮೊಗಲ್ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಗ್ರಾಮಗಳ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ನೀಡಿದರು. ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಯ ಜನರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಕ್ರಮಕೈಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಗ್ರಾಮಾಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖದ್ದಂ, ಪಟ್ಟಾರಿ ಮತ್ತು ಚೌಕಿದಾರ ಪ್ರಮುಖರು, ಗ್ರಾಮಗಳ ಆಡಳಿತ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಕುಟುಂಬಗಳ ಪ್ರಮುಖರು ಪಂಚಾಯಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಗ್ರಾಮದ ಆಡಳಿತದ ಬಗ್ಗೆ, ನ್ಯಾಯ ವಿತರಣೆ ಬಗ್ಗೆ, ಕಂದಾಯದ ವಸೂಲಾತಿಯ ಬಗ್ಗೆ, ಗ್ರಾಮದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ, ಶಾಂತಿ, ಶಿಸ್ತು, ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿತ್ತು. ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿದ್ದ ಮುಖದ್ದಂ ಪಂಚಾಯಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಗ್ರಾಮದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಮಾಡುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಮೊಗಲ್ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಗ್ರಾಮ ಮಟ್ಟದವರೆಗೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಮ್ರಾಟನಿಗೆ ಅಪಾರ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಆಡಳಿತ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಶಾಂತಿ, ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊಗಲ್ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.