ನಮ್ಮ ಸೌರ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಗ್ರಹವೆಂದರೆ ಅದು ಭೂಮಿ. ಬೇರೆ ಯಾವ ಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜೀವಿಗಳು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭೂಮಿಯೊಂದು ವೈವಿಧ್ಯಗಳ ಅಗರ. ವಿಭಿನ್ನ ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತೆರತೆರನಾದ ಆವಾಸ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಒಂದು ಜೀವ ನಿಧಿ. ಇದೊಂದು ಚಿನ್ನದ ಕಣಜ, ನೀರಿನ ಚಿಲುಮೆ, ಇಂದ್ರನ ನಂದನವನ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಭೂಮಿಯೊಂದು ಸೌಂದರ್ಯದ ಗುಡಿಸಲು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಏನುಂಟು ಏನಿಲ್ಲ ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಕೈ ಮೀರಿದರೆ ಏನು ಇಲ್ಲದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಮರಳು ತುಂಬಿದ ಮರುಭೂಮಿಗಳು, ವಿಶಾಲವಾದ ಸಮುದ್ರ, ಸಾಗರಗಳು, ಕೊಲ್ಲಿಗಳು, ಖಾರಿಗಳು, ಅಂಕುಡೊಂಕದ ನದಿಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳು, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಪ್ರಭೇದದ ಸಸ್ಯಗಳು, ಕೀಟಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇವೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಸಿಹಿ ನೀರು ಹಾಗೆಯೇ ಉಪ್ಪು ನೀರು ಸರೋವರಗಳು, ಹೀಗೆ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ಬಗೆಯ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗೆ ಮೆರಗು ತಂದಿರುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ. ಕೋಟ್ಯಾಂತರ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿರುವ ಒಂದೇ ಒಂದು ಗ್ರಹವೆಂದರೆ ಅದು ಭೂಮಿ ಮಾತ್ರ. ಈ ಜೀವಿಗಳಿಂದಲೇ ಭೂಮಿಗೆ ಒಂದು ಅರ್ಥ ಬಂದಿದೆ. ಭೂಮಿಗೆ ಚೆಂದ ಹಾಗೂ ಅಂದದ ಸ್ಥಾನ ಮಾನ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಈ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸುವ ಜೀವಿಗಳು ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದರಂತೆ ಇಲ್ಲ. ಹಲವಾರು ಬಗೆಯ ವಿವಿಧತೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ವಿವಿಧತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತೇವೆ. ಈ ಭೂಮಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬಂದ ನಂತರ ವಿವಿಧ ಜಾತಿ ವರ್ಗಗಳ ಜೀವಿಗಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದವು. ಈ ಜೀವಿಗಳ ತೂಕ, ಆಕಾರ, ದಪ್ಪ, ಎತ್ತರ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಬರಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಆನೆಗಳವರೆಗೆ, ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಈಜುವ ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಮೀನುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸುಮಾರು 90 ಅಡಿ ಉದ್ದವಿರುವ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ತಿಮಿಂಗಿಲಗಳವರೆಗೆ ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯ ಹರಡಿದೆ ಎಂದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗದೆ ಇರದು. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಚಿಕ್ಕ ಪಾಚಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸುಮಾರು 300 ಅಡಿ ಎತ್ತರದವರೆಗೆ ಬೆಳೆಯುವ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳನ್ನು ಈ ಭೂಮಿ ತನ್ನ ಒಡಲಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜಾತಿಯ ಸಸ್ಯಗಳು, ಸಸ್ಯಹಾರಿ, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇವುಗಳು ಪರಿಸರವನ್ನು ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಮತೂಕದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತವೆ.

1992ರಲ್ಲಿ  ರಿಯೋಡಿ ಜನೈರೋದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಕುರಿತು ಅರ್ಥ ಸಮೀಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಭೂಭಾಗ ಸಾಗರ ಅಥವಾ ಇತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸಸ್ಯ, ಪ್ರಾಣಿ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಥಾಮಸ್ ಜಾಯ್ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಬಯಾಲಜಿಕ್ ಡೈವರ್ಸಿಟಿ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು 1980ರಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದನು. ಮುಂದುವರೆದು ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಡಿ ರೋಜನ್ 1985ರಲ್ಲಿ ಈ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಿದನು. ಎಡ್ವರ್ಡ್ ವಿಲ್ಸನ್ ಈ ಪದವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದನು.

1. ವಿಶ್ವಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದ ಜೀವಿ ತಳಿಗಳ ವಿವಿಧತೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ವಿವಿಧ ಸಮುಚ್ಚಯಗಳಿಗೆ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.
2. ರಾಬರ್ಟ್‌ ಮಾಲ್ತೂಸ್‌ ಪ್ರಕಾರ ಜೀವಿಗಳ ಜನನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದರೂ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ನಡೆದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.
3. ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಡಾರ್ವಿನ್ ಜೀವ ಜಾತಿಗಳ ಉಗಮ ಬಹಳ ನಿಗೂಢವಾದದ್ದು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಹಜವಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳಾಗಿ ಹೇಗೆ ವಿಂಗಡನೆಯಾಗುವವೋ ಅದೇ ರೀತಿ ಅತಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯವರೆಗೆ ಹೊಸ ಹೊಸ ಜಾತಿಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಬೇರ್ಪಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.
4. ಆಲ್ಫ್ರೆಡ್ ರಸೆಲ್ ವಾಲೆಸ್ ಜೀವ ವಿಕಾಸ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾದದ್ದು. ವಿಸ್ಮಯವಾದುದು ವಿಕಾಸ ಹಂತಗಳು ಈ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಹು ರೋಚಕ ರೋಮಾಂಚಕ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.

 ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕಂಡು ಬರಬಹುದಾದ ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಲಿಯನ್‌ಗಟ್ಟಲೆ ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಜೀವ ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ. ಈ ಜೀವ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಬಿಲಿಯನ್ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ವಿಕಾಸ ಹೊಂದುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ಒಂದು ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು ಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಸುಮಾರು ಏಳು ಬಿಲಿಯನ್ ಅಷ್ಟು ಇರಬಹುದಾಗಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಒಟ್ಟು ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ 70ರಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಸಸ್ಯಗಳು 22% ರಷ್ಟು ಇವೆ. ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕೀಟಗಳೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಭಾರತ ಪ್ರಪಂಚದ 2.4 ರಷ್ಟು ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ 7% ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು, 17.5% ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ 92,000( 7.5%) ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಒಂದು ಅಂದಾಜಿನಂತೆ ಜೀವ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ.

ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಸಸ್ಯ, ಪ್ರಾಣಿ, ಪಕ್ಷಿ ಪ್ರಭೇದಗಳಿದ್ದರೂ ಅವೆಷ್ಟೋ ಇನ್ನೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಷ್ಟು ಪ್ರಭೇದಗಳು ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ. ಈ ಜೀವಿಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಮೀರಿದ್ದಾಗಿವೆ. ಈ ಜೀವಿಗಳ ವಾಸ ಇಂದು ನಿನ್ನೆಯದಲ್ಲ. ಅದು ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ವರ್ಷಗಳ ನಿರಂತರವಾದ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಆಗಿದ್ದಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಜಟಿಲವಾದ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕೊಂಡಿಯನ್ನು ಕಳಚಿಕೊಂಡರೆ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಅಸಮತೋಲನ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಾನವನ ಕೆಟ್ಟ ಚಟಗಳಿಂದಾಗಿ ಪರಿಸರ ದಿನೇ ದಿನೇ ಅವನತಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಗಳು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಖೇದದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಈಗಾಗಲೇ ಅಮೆರಿಕ ಹಾಗೂ ಬ್ರೆಜಿಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನು ಕಡಿದು ಕದ್ದು ಮಾರುತ್ತಿರುವ ಜಾಲವೊಂದು ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ, ಹುಲಿ, ಚಿರತೆ, ಸಿಂಹ, ಆನೆ, ಕಾಡುಕೋಣ, ಕಾಡೆಮ್ಮೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಅವುಗಳ ಚರ್ಮ, ದಂತ, ಮಾಂಸ, ಕೊಂಬುಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಡೆಯೊಡದಿದ್ದರೆ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಪಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಸನ್ನಿವೇಶ ದೂರ ಉಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ನಡುವೆ ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಸಂತತಿಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಫಲಗೊಂಡು ಸಾಯುತ್ತಿವೆ. ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಅಥವಾ ಬಲಿಷ್ಠ ಜೀವಿಗಳು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿ ಆದರೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳದ ಅಥವಾ ದುರ್ಬಲಗೊಂಡ ಜೀವಿಗಳು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಏರುಪೇರು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯವು ಭೂಮಿಯ ಜೀವಂತಿಕೆಯ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಮಾನವನ ಅಜಾಗರೂಕತೆ, ಅರಣ್ಯ ನಾಶ ಮತ್ತು ಅಕ್ರಮ ಬೇಟೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಜೀವ ಪ್ರಭೇದಗಳು ನಾಶದ ಅಂಚಿಗೆ ತಲುಪಿವೆ. ಪರಿಸರದ ಸಮತೋಲನ ಕಾಪಾಡಲು ಸಸ್ಯ, ಪ್ರಾಣಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯ. ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯ ಉಳಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯತ್ತ ಜಾಗೃತಿಯಿಂದ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ

ʻʻಪ್ರತಿ ಪೋಷಣಾಸ್ತರಗಳಲ್ಲೂ ಎಷ್ಟು ಜೀವಗಳಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುವ ರೇಖಾಚಿತ್ರವನ್ನು ಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಾಮಿಡ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತೇವೆʼʼ. ಒಂದು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶವೊಂದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಪೋಷಣಾಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಜೀವಿಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಾಮಿಡ್‌ನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿರಾಮಿಡ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಕ ಜೀವಿಗಳಿದ್ದು ಅವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಉಪಯೋಜತ ಜೀವಿಗಳಿದ್ದು ಅವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಳಿಮುಖವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಚಿತ್ರವು ಪಿರಾಮಿಡ್ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಾಮಿಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ  ಅವುಗಳೆಂದರೆ:

1. ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿರುವ ಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಾಮಿಡ್:
2. ಕೆಳಮುಖವಾಗಿರುವ ಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಾಮಿಡ್

1. ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿರುವ ಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಾಮಿಡ್: (Upright Pyramid of Number)

ಮೇಲ್ಮುಖವಾದ ಪಿರಾಮಿಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕೆಳಭಾಗದಿಂದ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದ ಹಾಗೆ ಕಡಿಮೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಉಪಭೋಗಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ದ್ವಿತೀಯ ಉಪಯೋಗಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಪ್ರಥಮ ಉಪಪಯೋಗಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಉತ್ಪಾದಕ ಜೀವಿಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪಿರಾಮಿಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೋಷಣಾಸ್ತರಗಳ ಹಂತವು ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

2. ಕೆಳಮುಖ ಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಾಮಿಡ್‌ಗಳು:  (Inverted Pyramid of Number)

ಈ ರೀತಿಯ ಪಿರಾಮಿಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೋಷಣಾಸ್ತರಗಳಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೋದ ಹಾಗೆ ಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕೆಳಮುಖ ಸಂಖ್ಯಾಪಿರಾಮಿಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೋಷಣಾಸ್ತರಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಾವಲಂಬಿಗಳು ಇವೆ. ನಂತರ ಹಂತಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಪರಾವಲಂಬಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ ಪರಾವಲಂಬಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕೆಳಮುಖ ಸಂಖ್ಯಾಪಿರಾಮಿಡ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ:

ಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಾಮಿಡ್‌ಗಳು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯಾತ್ಮಕ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೇಲ್ಮುಖ ಮತ್ತು ಕೆಳಮುಖ ಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಾಮಿಡ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಭಿನ್ನ ಪರಿಸರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಇವು ಪೋಷಣಾಸ್ತರಗಳ ನಡುವಿನ ಅವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನದ ಅರಿವಿಗೆ ಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಾಮಿಡ್‌ಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಜೀವಜಾಲದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಮಹತ್ವ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಬದುಕಲು ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಯೂ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಸಸ್ಯಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳು ಆಹಾರದ ಮೂಲಕ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಆಹಾರ ಸಂಬಂಧಗಳ ಜಾಲವನ್ನೇ ಆಹಾರ ಜಾಲ (Food Web) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆಹಾರ ಜಾಲವು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ಹರಿವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಆಹಾರ ಜಾಲವೆಂದರೆ ಏನು?

ಆಹಾರ ಜಾಲ ಎಂದರೆ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ವಿವಿಧ ಆಹಾರ ಸರಪಳಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿ ರೂಪಿಸುವ ಜಾಲ. ಇದು ಶಕ್ತಿ ಒಂದು ಜೀವಿಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಜೀವಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಜೀವಿ ಹಲವಾರು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಅದೇ ಜೀವಿ ವಿಭಿನ್ನ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಹಾರ ಜಾಲವು ಆಹಾರ ಸರಪಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಾಸ್ತವಿಕ ಹಾಗೂ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ.

ಆಹಾರ ಜಾಲದ ಅಂಶಗಳು

1. ಉತ್ಪಾದಕರು (Producers)

ಉತ್ಪಾದಕರು ಸ್ವಯಂ ಆಹಾರ ತಯಾರಿಸುವ ಹಸಿರು ಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶೈವಲಗಳು. ಇವು ಆಹಾರ ಜಾಲದ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿವೆ.

ಉದಾಹರಣೆ: ಹುಲ್ಲು, ಮರಗಳು, ಫೈಟೋಪ್ಲಾಂಕ್ಟನ್

2. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಉಪಭೋಕ್ತರು (Primary Consumers)

ಉತ್ಪಾದಕರನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತಿನ್ನುವ ಶಾಕಾಹಾರಿಗಳು.

ಉದಾಹರಣೆ: ಜಿಂಕೆ, ಮೊಲ, ಹಸು, ಹುಲ್ಲುಹುಳು

3. ದ್ವಿತೀಯ ಉಪಭೋಕ್ತರು (Secondary Consumers)

ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಉಪಭೋಕ್ತರನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಅಥವಾ ಸರ್ವಭಕ್ಷಕರು.

ಉದಾಹರಣೆ: ಕಪ್ಪೆ, ಹಲ್ಲಿ, ಸಣ್ಣ ಮೀನು, ನರಿ

4. ತೃತೀಯ ಉಪಭೋಕ್ತರು (Tertiary Consumers)

ಆಹಾರ ಜಾಲದ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು.

ಉದಾಹರಣೆ: ಹಾವು, ಗರುಡ, ಹುಲಿ, ಶಾರ್ಕ್

5. ಅಪಘಟಕಗಳು (Decomposers)

ಸತ್ತ ಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕುಸಿದುಹಾಕಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ನೀಡುವ ಜೀವಿಗಳು.

ಉದಾಹರಣೆ: ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ, ಶಿಲೀಂಧ್ರಗಳು, ಮಣ್ಣುಹುಳು

ಆಹಾರ ಸರಪಳಿ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಜಾಲದ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ

ಆಹಾರ ಸರಪಳಿ,  ಆಹಾರ ಜಾಲ

ಒಂದೇ ದಾರಿಯ ಶಕ್ತಿ ಹರಿವು      

ಅನೇಕ ಸಂಪರ್ಕಿತ ದಾರಿಗಳು

ಸರಳ ರಚನೆ    

ಸಂಕೀರ್ಣ ರಚನೆ

ಕಡಿಮೆ ಸ್ಥಿರತೆ    ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿರತೆ

ಒಂದು ಆಹಾರ ಅವಲಂಬನೆ ಹಲವು ಆಹಾರ ಮೂಲಗಳು

ಆಹಾರ ಜಾಲದ ಮಹತ್ವ

ಪರಿಸರ ಸಮತೋಲನ ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ

ಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ

ಜೀವಿಗಳು ಹೇಗೆ ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬರು ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿವೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ

ಒಂದು ಜೀವಿ ನಾಶವಾದರೂ ಇತರ ಜೀವಿಗಳು ಉಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯ.

ಶಕ್ತಿ ಹರಿವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯಕ

ಉತ್ಪಾದಕರಿಂದ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ ಉಪಭೋಕ್ತರ ತನಕ ಶಕ್ತಿ ಸಾಗುವಿಕೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಪರಿಸರ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯ

ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಹಾಯಕ.

ಸರಳ ಆಹಾರ ಜಾಲದ ಉದಾಹರಣೆ

ಹುಲ್ಲು → ಹುಲ್ಲುಹುಳು → ಕಪ್ಪೆ → ಹಾವು → ಗರುಡ

ಹುಲ್ಲು → ಜಿಂಕೆ → ಹುಲಿ

ಸತ್ತ ಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳು → ಅಪಘಟಕಗಳು → ಮಣ್ಣಿನ ಪೋಷಕಾಂಶ → ಸಸ್ಯಗಳು

ಉಪಸಂಹಾರ

ಆಹಾರ ಜಾಲವು ಪರಿಸರ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಜೀವಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಕೀರ್ಣ ಆಹಾರ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಪರಿಸರ ಸಮತೋಲನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಯೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಆಹಾರ ಜಾಲ ನಮಗೆ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮಾನವನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ʻʻಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ಸಸ್ಯ, ಪ್ರಾಣಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣು ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣು, ನೀರು, ವಾಯು ಮುಂತಾದ ನಿರ್ಜೀವ ಘಟಕಾಂಶಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ರೂಪಗೊಳ್ಳುವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪರಿಸರ ಘಟಕವನ್ನು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು.ʼʼ 

ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಚನೆ:  ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಚನೆಯು ಜೀವ ಜಾತಿಗಳು ಅವುಗಳ ಇತಿಹಾಸ, ಜೀವಿಸಂದಣಿ ಹಾಗೂ ಜೀವಿಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಉದಾ: ಪ್ರಭೇಧ, ಸಂಖ್ಯೆ, ಜೀವರಾಶಿ, ಜೀವಿಯ ಇತಿಹಾಸ, ಅಜೈವಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆ, ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು ಹಾಗೂ ನೀರು. ಪರಿಸರ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುವ ಎರಡು ಘಟಕಗಳು.

1. ಅಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು

2. ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು 

1. ಅಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು (Abiotic Componenets)

ಇವು ಭೌತಿಕ ಹಾಗೂ ರಾಸಾಯನಿಕ ಅಂಗ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನೆಲ, ಜಲ ಮತ್ತು ಗಾಳಿ ಸೇರಿವೆ. ಇವುಗಳು ಭೌತಿಕ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ಅಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಅವುಗಳೆಂದರೆ.

1. ವಾತಾವರಣದ ಭೌತಿಕ ಅಂಶಗಳು

2. ನಿರವಯವ ಅಥವಾ ಅಕಾರ್ಬನಿಕ್ ವಸ್ತುಗಳು

3. ಸಾವಯವ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಬನಿಕ್ ಅಂಶಗಳು

1.  ವಾತಾವರಣದ ಭೌತಿಕ ಅಂಶಗಳು (Climate Physical Factors)

ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ಮಣ್ಣು, ನೀರು, ಬೆಳಕು, ಶಾಖ ಮುಂತಾದ ತೇವಾಂಶಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಜೀವಿಗಳು ಸಾವಯವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತವೆ. ವಾತಾವರಣವು ಪದೇ ಪದೇ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಅಳಿವು ಉಳಿವು ಈ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ.

2. ನಿರವಯವ ಅಥವಾ ಆಕಾರ್ಬನಿಕ್ ವಸ್ತುಗಳು (Inorganic Components)

ಆಮ್ಲಜನಕ, ಜಲಜನಕ, ಇಂಗಾಲದ ಡೈ ಆಕ್ಸೈಡ್, ಗಂಧಕ, ರಂಜಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನಿರವಯವ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿದ್ದು ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

3.  ಸಾವಯವ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಬನಿಕ್ ವಸ್ತುಗಳು  (Organic Components)

ಸಾವಯವ ವಸ್ತುಗಳಾದ ಕಾರ್ಬೋಹೈಡ್ರೆಟ್‌ಗಳು, ಪಿಷ್ಟ, ಕೊಬ್ಬು, ಪ್ರೋಟಿನ್ ಮುಂತಾದ ಅಂಶಗಳು ಜೀವಿಗಳ ಜೈವಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ  ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ.

2. ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು: (Biotic components)

ʻʻನಮ್ಮ ಸುತ್ತಲಿನ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಎಲ್ಲಾ ಬಗೆಯ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ.ʼʼ ಉದಾ: ಸಸ್ಯಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳು. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ.

1. ಸ್ವ ಪೋಷಕ ಘಟಕಗಳು

2. ಭಿನ್ನ ಪೋಷಕ ಘಟಕಗಳು

1)  ಸ್ವಪೋಷಕ ಘಟಕಗಳು:  (Autotrophic components)

ʻʻವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಅಜೈವಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ತಾವೇ ತಯಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸ್ವ ಪೋಷಕ ಘಟಕಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.ʼʼ ಇವು ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ಶಕ್ತಿಯ ಬಳಕೆಯಿಂದಲೇ ಆಹಾರವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

2)  ಭಿನ್ನ ಪೋಷಕ ಘಟಕಗಳು: (Heterophic components) 

ʻʻಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತೊಂದು ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಭಿನ್ನ ಪೋಷಕ ಅಥವಾ ಪರಪೋಷಕ ಘಟಕಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.ʼʼ ಈ ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಸ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮೂರು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. 

 1.ಉತ್ಪಾದಕರು

 2.ಉಪಭೋಗಿಗಳು

 3. ವಿಘಟಕರು

1. ಉತ್ಪಾದಕರು: (Producers)

ʻʻಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಅಜೈವಿಕ ಅಂಶಗಳಾದ ನೀರು ಹಾಗೂ ಇಂಗಾಲದ ಡೈ ಆಕ್ಸೈಡ್ ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ತಾವೇ ತಯಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ಪಾದಕರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.ʼʼ ದ್ಯುತಿ ಸಂಶ್ಲೇಷಣಾ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಆಹಾರ ತಯಾರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ಸಸ್ಯಗಳು, ಪಾಚಿಗಳು ಹಾಗೂ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾಗಳು ಉತ್ಪಾದಕ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ. ಇವುಗಳು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ ಆಹಾರಗಳು ಕೇವಲ ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಇಡೀ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ  ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

2. ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕರು: (Consumers)

ʻʻತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ತಾವೇ ತಯಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶಕ್ತವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ನೇರವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಕ ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ಜೀವಿಯನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕರು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವುದು.ʼʼ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಇಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪರಪೋಷಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉಪಭೊಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಅವುಗಳೆಂದರೆ.

1. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕರು: (Primary consumers)

 ಉತ್ಪಾದಕ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಅಂದರೆ ಸಸ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಪಾಚಿಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತಿನ್ನುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ತಾವೇ ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉದಾ:  ಆಡು, ಹಸು, ಮೊಲ, ಆನೆ, ಜಿಂಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ.

2. ದ್ವಿತೀಯ ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕರು: (Secondary consumers)

 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಉಪಭೋಗಿಗಳನ್ನು ತಿಂದು ತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು (ಮಾಂಸಹಾರಿಗಳು)  ದ್ವಿತೀಯ ಉಪೋಗಿಗಳು ಎನ್ನುವರು. ಉದಾ  ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಹುಲಿ, ಆಡನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಹುಲಿ, ಚಿರತೆ, ಸಿಂಹ. ಕೀಟಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಕಪ್ಪೆ, ಕಪ್ಪೆಯನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಹಾವು ಮುಂತಾದವುಗಳು.

3. ತೃತೀಯ ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕರು:(Tirtary consumers)

ದ್ವಿತೀಯ ಭಕ್ಷಕರನ್ನು ತಿಂದು ತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ತೃತೀಯ ಉಪಪೋಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕರು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವುದು.

ಉದಾ :  ಹದ್ದು, ರಣಹದ್ದುಗಳು, ಸಿಂಹ, ಚಿರತೆ, ಹುಲಿ ಹಾಗೂ ಹಾವು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು.

2. ವಿಘಟಕರು: (Decomposers)

ʻʻಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳ ನಿರ್ಜೀವ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬೆಳೆದು ಅವುಗಳನ್ನು ಕೊಳೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ವಿಘಟಕರು ಎಂದು ಹೆಸರು.ʼʼ ಶಿಲೀಂದ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾಗಳು ಈ ರೀತಿಯ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಇವುಗಳು ಸತ್ತ ಜೀವಿಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಬನಿಕ್ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ವಿಘಟಕ ಜೀವಿಗಳು ನಿರವಯವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಪರಿಸರದ ಅಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜೀವಿಗಳ ಕಳೆಬರವನ್ನು ಕೊಳೆಸಿ ವಿಘಟಿಸುವ ವಿಘಟಕ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಪರಿಸರದ ಜಾಡ ಮಾಲಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ 

ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅಜೈವಿಕ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನಯುತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಉತ್ಪಾದಕರು, ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಘಟಕರು ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಪರಿಸರದ ಚಕ್ರ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಅಂಶಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾದರೂ ಇಡೀ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮಾನವನ ಪ್ರಮುಖ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪರಿಸರ ಸಮತೋಲನ ಉಳಿದಾಗಲೇ ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಗಳಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಭೂಮಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ