ʻʻಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ಸಸ್ಯ, ಪ್ರಾಣಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣು ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣು, ನೀರು, ವಾಯು ಮುಂತಾದ ನಿರ್ಜೀವ ಘಟಕಾಂಶಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ರೂಪಗೊಳ್ಳುವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪರಿಸರ ಘಟಕವನ್ನು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು.ʼʼ 

ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಚನೆ:  ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಚನೆಯು ಜೀವ ಜಾತಿಗಳು ಅವುಗಳ ಇತಿಹಾಸ, ಜೀವಿಸಂದಣಿ ಹಾಗೂ ಜೀವಿಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಉದಾ: ಪ್ರಭೇಧ, ಸಂಖ್ಯೆ, ಜೀವರಾಶಿ, ಜೀವಿಯ ಇತಿಹಾಸ, ಅಜೈವಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆ, ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು ಹಾಗೂ ನೀರು. ಪರಿಸರ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುವ ಎರಡು ಘಟಕಗಳು.

1. ಅಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು

2. ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು 

1. ಅಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು (Abiotic Componenets)

ಇವು ಭೌತಿಕ ಹಾಗೂ ರಾಸಾಯನಿಕ ಅಂಗ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನೆಲ, ಜಲ ಮತ್ತು ಗಾಳಿ ಸೇರಿವೆ. ಇವುಗಳು ಭೌತಿಕ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ಅಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಅವುಗಳೆಂದರೆ.

1. ವಾತಾವರಣದ ಭೌತಿಕ ಅಂಶಗಳು

2. ನಿರವಯವ ಅಥವಾ ಅಕಾರ್ಬನಿಕ್ ವಸ್ತುಗಳು

3. ಸಾವಯವ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಬನಿಕ್ ಅಂಶಗಳು

1.  ವಾತಾವರಣದ ಭೌತಿಕ ಅಂಶಗಳು (Climate Physical Factors)

ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ಮಣ್ಣು, ನೀರು, ಬೆಳಕು, ಶಾಖ ಮುಂತಾದ ತೇವಾಂಶಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಜೀವಿಗಳು ಸಾವಯವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತವೆ. ವಾತಾವರಣವು ಪದೇ ಪದೇ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಅಳಿವು ಉಳಿವು ಈ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ.

2. ನಿರವಯವ ಅಥವಾ ಆಕಾರ್ಬನಿಕ್ ವಸ್ತುಗಳು (Inorganic Components)

ಆಮ್ಲಜನಕ, ಜಲಜನಕ, ಇಂಗಾಲದ ಡೈ ಆಕ್ಸೈಡ್, ಗಂಧಕ, ರಂಜಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನಿರವಯವ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿದ್ದು ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

3.  ಸಾವಯವ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಬನಿಕ್ ವಸ್ತುಗಳು  (Organic Components)

ಸಾವಯವ ವಸ್ತುಗಳಾದ ಕಾರ್ಬೋಹೈಡ್ರೆಟ್‌ಗಳು, ಪಿಷ್ಟ, ಕೊಬ್ಬು, ಪ್ರೋಟಿನ್ ಮುಂತಾದ ಅಂಶಗಳು ಜೀವಿಗಳ ಜೈವಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ  ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ.

2. ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು: (Biotic components)

ʻʻನಮ್ಮ ಸುತ್ತಲಿನ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಎಲ್ಲಾ ಬಗೆಯ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ.ʼʼ ಉದಾ: ಸಸ್ಯಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳು. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ.

1. ಸ್ವ ಪೋಷಕ ಘಟಕಗಳು

2. ಭಿನ್ನ ಪೋಷಕ ಘಟಕಗಳು

1)  ಸ್ವಪೋಷಕ ಘಟಕಗಳು:  (Autotrophic components)

ʻʻವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಅಜೈವಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ತಾವೇ ತಯಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸ್ವ ಪೋಷಕ ಘಟಕಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.ʼʼ ಇವು ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ಶಕ್ತಿಯ ಬಳಕೆಯಿಂದಲೇ ಆಹಾರವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

2)  ಭಿನ್ನ ಪೋಷಕ ಘಟಕಗಳು: (Heterophic components) 

ʻʻಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತೊಂದು ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಭಿನ್ನ ಪೋಷಕ ಅಥವಾ ಪರಪೋಷಕ ಘಟಕಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.ʼʼ ಈ ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಸ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮೂರು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. 

 1.ಉತ್ಪಾದಕರು

 2.ಉಪಭೋಗಿಗಳು

 3. ವಿಘಟಕರು

1. ಉತ್ಪಾದಕರು: (Producers)

ʻʻಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಅಜೈವಿಕ ಅಂಶಗಳಾದ ನೀರು ಹಾಗೂ ಇಂಗಾಲದ ಡೈ ಆಕ್ಸೈಡ್ ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ತಾವೇ ತಯಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ಪಾದಕರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.ʼʼ ದ್ಯುತಿ ಸಂಶ್ಲೇಷಣಾ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಆಹಾರ ತಯಾರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ಸಸ್ಯಗಳು, ಪಾಚಿಗಳು ಹಾಗೂ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾಗಳು ಉತ್ಪಾದಕ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ. ಇವುಗಳು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ ಆಹಾರಗಳು ಕೇವಲ ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಇಡೀ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ  ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

2. ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕರು: (Consumers)

ʻʻತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ತಾವೇ ತಯಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶಕ್ತವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ನೇರವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಕ ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ಜೀವಿಯನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕರು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವುದು.ʼʼ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಇಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪರಪೋಷಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉಪಭೊಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಅವುಗಳೆಂದರೆ.

1. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕರು: (Primary consumers)

 ಉತ್ಪಾದಕ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಅಂದರೆ ಸಸ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಪಾಚಿಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತಿನ್ನುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ತಾವೇ ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉದಾ:  ಆಡು, ಹಸು, ಮೊಲ, ಆನೆ, ಜಿಂಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ.

2. ದ್ವಿತೀಯ ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕರು: (Secondary consumers)

 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಉಪಭೋಗಿಗಳನ್ನು ತಿಂದು ತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು (ಮಾಂಸಹಾರಿಗಳು)  ದ್ವಿತೀಯ ಉಪೋಗಿಗಳು ಎನ್ನುವರು. ಉದಾ  ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಹುಲಿ, ಆಡನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಹುಲಿ, ಚಿರತೆ, ಸಿಂಹ. ಕೀಟಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಕಪ್ಪೆ, ಕಪ್ಪೆಯನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಹಾವು ಮುಂತಾದವುಗಳು.

3. ತೃತೀಯ ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕರು:(Tirtary consumers)

ದ್ವಿತೀಯ ಭಕ್ಷಕರನ್ನು ತಿಂದು ತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ತೃತೀಯ ಉಪಪೋಗಿಗಳು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಕರು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವುದು.

ಉದಾ :  ಹದ್ದು, ರಣಹದ್ದುಗಳು, ಸಿಂಹ, ಚಿರತೆ, ಹುಲಿ ಹಾಗೂ ಹಾವು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು.

2. ವಿಘಟಕರು: (Decomposers)

ʻʻಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳ ನಿರ್ಜೀವ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬೆಳೆದು ಅವುಗಳನ್ನು ಕೊಳೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ವಿಘಟಕರು ಎಂದು ಹೆಸರು.ʼʼ ಶಿಲೀಂದ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾಗಳು ಈ ರೀತಿಯ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಇವುಗಳು ಸತ್ತ ಜೀವಿಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಬನಿಕ್ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ವಿಘಟಕ ಜೀವಿಗಳು ನಿರವಯವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಪರಿಸರದ ಅಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜೀವಿಗಳ ಕಳೆಬರವನ್ನು ಕೊಳೆಸಿ ವಿಘಟಿಸುವ ವಿಘಟಕ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಪರಿಸರದ ಜಾಡ ಮಾಲಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ 

ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅಜೈವಿಕ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನಯುತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಉತ್ಪಾದಕರು, ಉಪಭೋಗಿಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಘಟಕರು ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಪರಿಸರದ ಚಕ್ರ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಅಂಶಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾದರೂ ಇಡೀ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮಾನವನ ಪ್ರಮುಖ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪರಿಸರ ಸಮತೋಲನ ಉಳಿದಾಗಲೇ ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಗಳಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಭೂಮಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ